Boijmans Van Beuningen blokkeert restitutiezaak

Verbazing en consternatie in Rotterdam nu het museum Boijmans Van Beuningen weigert mee te werken in een belangrijke restitutiezaak. Het gaat om de De Koenigs-collectie, een waardevolle kunstverzameling waar claims op zitten. Een nieuwe groep erven zegt recht te hebben op de collectie, maar uit correspondentie blijkt dat het museum al jaren onafhankelijk onderzoek door de restitutiecommissie blokkeert, aldus NRC.

Het museum weigert al vier jaar mee te doen aan onderzoek naar 2.100 kunstwerken uit de eigen collectie waarvan de herkomst wordt betwist. De kans is aanwezig dat het gaat om objecten die in de bange jaren ’40-’45 van Joden zijn geroofd. Ze maken deel uit van de Koenigs-collectie, wat volgens NRC misschien wel de belangrijkste, waardevolste én meest geclaimde kunstcollectie van Nederland is.

Topwerken

Het belang van deze verzameling is artistiek, historisch en financieel moeilijk te overschatten. De collectie bestaat uit 2.600 tekeningen en tientallen schilderijen, met topwerken onder meer Jheronimus Bosch, Peter Paul Rubens, Rembrandt van Rijn, Vincent van Gogh en Leonardo da Vinci. De totale financiële waarde kan oplopen tot één miljard euro, zeggen kenners die de krant heeft geraadpleegd.

Joodse bank

De collectie behoorde tot Lisser & Rosenkranz, een voormalige Joodse bank. De Joodse aandeelhouders verkochten de verzameling in 1940 aan de Rotterdamse zakenman Daniël George van Beuningen, naar wie het museum deels vernoemd is. Vanwege de dreigende Duitse invasie zouden ze dit onder dwang hebben gedaan en voor een bedrag dat volgens de erven ver onder de reële waarde lag.

Führermuseum

Volgens de erven bewijst de timing van de verkoop en het feit dat de verkoopprijs ver onder de marktwaarde lag, dat Van Beuningen profiteerde van de ophanden zijnde Duitse inval. Vervolgens verkocht hij begin 1940 528 tekeningen uit de collectie door aan de nazi’s voor het nog te bouwen Führermuseum. Hij verdiende er 1,4 miljoen gulden mee. Na de oorlog schonk hij de collectie aan het museum, dat zijn naam op de gevel zette.

Njet

De nazaten van de aandeelhouders willen de werken nu terug. Ze vinden dat er op zijn minst een herkomstonderzoek naar moet komen. Maar het museum houdt de poot stijf. Directeur Ina Klaassen ligt volgens de advocaat van de erven al vier jaar dwars. De restitutiecommissie heeft aangeboden onafhankelijk onderzoek te doen, maar ook daar tegen zegt Klaassen ‘njet’.

Deskundigen

“Ik heb nog nooit meegemaakt dat een museum weigerde onderzoek te laten doen naar een serieuze claim. Een museum wordt geacht naar oplossingen te zoeken, niet die in de weg te staan,” zegt roofkunstdeskundige Helen Schretlen in de krant. Ook ex-NIOD-onderzoeker, Anne Frank-kenner en Jonet-columnist David Barnouw is kritisch over de handelswijze van Museum Boijmans Van Beuningen.

“Een museum dat weigert mee te werken aan onderzoek naar een claim, stelt zichzelf in een kwaad daglicht. Om dat als museum te doen moet je wel héél zeker zijn van de herkomst van objecten. Maar zelfs áls je dat bent, is het beter mee te werken aan een herkomstonderzoek,” aldus Barnouw in de krant.

Brief

De museumdirectie zegt dat de claim onrechtmatig is, omdat de collectie vóór de Duitse bezetting, die op 10 mei 1940 begon, werd verhandeld. In een verklaring wijst het museum op een brief van 2 april 1940, van de bank naar Franz Koenigs, waarin staat dat de collectie enkel geldt als vereffening van openstaande schuld, niet om ‘daarenboven nog een extra voordeel uit den verkoop dier schilderyen en teekeningen te doen behalen’.

Vaag en stil

Op een vraag van NRC waarom het museum dan geen onafhankelijk onderzoek wil laten doen, blijft het vaag en stil. De Koenings-collectie is nu in Nederland, Rusland, de VS en het Verenigd Koninkrijk te vinden. Zeker 205 werken zitten NK-collectie van de Nederlandse staat. Naar die objecten wordt onderzoek gedaan. De overige 2.100 werken zijn in bezit van het Rotterdamse museum en daarbij wordt onderzoek geblokkeerd.

Lange weg

De nazaten van bankier en kunstverzamelaar Koenings voeren sinds 1997 al procedures rechtszaken, zij het tevergeefs. Verschillende instanties oordeelden dat de eigendomsoverdracht door Koenigs aan de bank rechtmatig was en erven daarom geen aanspraak op de collectie kunnen maken. Nu doen de nazaten van de aandeelhouders van de Lisser & Rosenkranz-bank een poging.