‘In licht bevroren’, knap door elkaar heen verweven – recensie

Recensent Dick Hage voelde zich in eerste instantie op het verkeerde been gezet door ‘In licht bevroren’ van schrijfster Brigitte de Swart, maar later viel het toch zijn plek. ‘Wat dit boek kenmerkt is dat de chronologische volgorde van ingrijpende gebeurtenissen in de actualiteit bijzonder knap door het verhaal heen is verweven’.

‘De rauwe werkelijkheid fotograferen’ staat er op de achterflap, maar toen ik het boek opensloeg bleek er geen enkele foto in het boek te zitten. Dat viel me tegen, tenminste een paar afbeeldingen had ik wel verwacht.

In het boek van Brigitte de Swart wordt een verhaal verteld over een jonge vrouw, Emmy Andriesse genaamd, die voor de oorlog in Amsterdam opgroeit in dramatische omstandigheden. Ze heeft een Joodse vader, altijd strak in het pak, advertentieverkoper bij het Algemeen Handelsblad en een als lingerieagente hardwerkende moeder. Een stel progressieve ouders die geen tijd hadden voor haar, waardoor ze als enig kind werd opgevoed door het kindermeisje.

Treffend

Haar vader vlucht bij het uitbreken van de oorlog naar Nederlands-Indië en laat niets meer van zich horen. Na de dood van haar moeder komt Emmy terecht bij haar tantes Elizabeth en Helena. Zij is niet opgegroeid binnen de Joodse cultuur, kent de Joodse normen en waarden nauwelijks. En zij leert een niet-Joodse jongen kennen.

Treffend beschrijft De Swart de emoties van haar hoofdpersoon Emmy bij het begin van de oorlog. De observaties van de daaropvolgende alledaagse werkelijkheid grijpen je als lezer aan. Langzamerhand wordt duidelijk dat ook Emmy voor de Duitsers geldt als een ‘half Jodin’ en dat zij zal moeten onderduiken, wat ze dan ook doet.

Zwanger

Hoe moeilijk Emmy het heeft in de onderduik vormt eigenlijk de kern van het verhaal. Ze is zwanger geworden, hoort verhalen over hoe het in de Hollandsche Schouwburg en de crèche er tegenover toegaat. Hoogzwanger moet ze van onderduikadres veranderen. Ze komt terecht in een achterhuis op de Leidsekade, waar zij verstopt onder de vloer van het toilet een huiszoeking meemaakt en door het oog van de naald kruipt. Ze bevalt daar van een jongen.

Het is inmiddels 1944 en dan krijgt Emmy sterke gevoelens voor een mede onderduiker. Vreemd gaan tijdens de onderduik, wat er zoal kan spelen tussen mensen die dicht op elkaar gepropt zitten; het wordt op een geloofwaardige manier beschreven. Een boeiend verhaal.

Kater

Wie dit boek oppakt zal wel meer oorlogsverhalen gelezen hebben. Wat dit boek kenmerkt is dat de chronologische volgorde van ingrijpende gebeurtenissen in de actualiteit bijzonder knap door het verhaal heen is verweven. Het opblazen van het bevolkingsregister aan de Plantage Kerklaan, het oppakken van de Joodsche Raad, de collectieve kater nadat in augustus 1944 via Radio Oranje onterecht is omgeroepen dat het uur der bevrijding heeft toegeslagen, het passeert allemaal in gewone mensentaal.

Pasfoto’s

Pas op de helft van het boek komt het fotograferen in beeld, eerst als Emmy meehelpt in het verzet om met pasfoto’s valse identiteitspapieren te vervaardigen. Veel later pas – met nog maar een derde van het boek in het verschiet – komt wat beloofd was op de kaft van het boek aan de orde. Om precies te zijn: pas op bladzijde 215 maakt zij in september 1944 daadwerkelijk haar eerste foto van ‘de rauwe werkelijkheid’.

Petje af

Tot dan toe is het best een goed geschreven verhaal, daar niet van. Maar het is heel anders dan de verwachting die wordt gewekt door de titel en het omslagverhaal. Petje af voor de grondige research waar het verhaal op is opgebouwd.

Pas nadat ik de verantwoording aan het eind van het boek had gelezen en zelf ook op internet de daarin genoemde bronnen opzocht, begreep ik dat Emmy Andriesse het iconische oorlogsbeeld heeft gefotografeerd dat op de binnenkant van het boekomslag beschreven wordt.  

Titel: In licht bevroren
Auteur: Brigitte de Swart
Uitgeverij: Anbo|Anthos
ISBN: 978 90 263 5629 2
Prijs: 24,99 euro