Komt er oorlog tussen Israël en Turkije? – analyse

Het Israëlische bombardement op een vliegbasis in Idlib, op ongeveer zeventig kilometer van de Turkse grens, van 18 augustus heeft voor spanningen gezorgd. Ankara en Jeruzalem gooien verbaal me modder naar elkaar, en later werd door Israël en terreurkonvooi in Syrië gebombardeerd. Damascus steekt nu een hand uit naar de Israëlische regering, die zich voorbereidt op verkiezingen. Maar komt er een confrontatie met Turkije?

Op 18 augustus voerde Israël acht luchtaanvallen uit op de Abu al-Duhur-luchtmachtbasis in Idlib, circa zeventig kilometer van Turkije af. Israël stelde dat Syrië op het punt stond Turkse troepen op de basis toe te laten en dat dit een voor Israël onaanvaardbare wijziging van de veiligheidssituatie zou zijn. Turkije ontkende. Volgens Syrische functionarissen was er kort vóór de aanval wel een Turkse delegatie op de basis geweest.

Scheuring

Volgens Tom Barrack, de Amerikaanse Syrië-gezant, was Turkije vooraf niet gewaarschuwd. Turkse autoriteiten konden daardoor de Israëlische vliegtuigen richting hun eigen grondgebied zien bewegen, maar alleen door terughoudendheid kon een escalatie worden voorkomen. Zodoende probeert Washington DC nu een formeel communicatie- en deconflictiekanaal tussen Israël, Turkije en Syrië op te zetten.

Activistenvloot

Israël waarschuwde Turkije vervolgens voor ‘gevaarlijke avonturen”‘in Syrië. Ankara veroordeelde de Israëlische actie als ‘roekeloos en onrechtmatig’. Tegelijkertijd ontstond op 21 augustus een nieuw diplomatiek conflict toen Turkije aankondigde een Interpol-verzoek tegen premier Benjamin Netanyahu te zullen indienen. Dit in verband met de Turkse strafzaak inzake Israëlische operaties tegen een pro-Palestijnse activistenvloot voor Gaza. 

Geen nieuwe oorlog

Op 23 augustus voerden Syrië en Israël, met Amerikaanse bemiddeling, gesprekken in Jordanië over de-escalatie. In Amman werd expliciet gesproken over het voorkomen dat Syrië het toneel wordt van de Israëlisch-Turkse rivaliteit. Dat beide landen ondanks hun wantrouwen opnieuw onderhandelen, suggereert dat Washington, Ankara en Jeruzalem voorlopig nog steeds een directe oorlog proberen te vermijden. 

Mavi Marmara

De huidige situatie kan nauwelijks worden begrepen zonder de Mavi Marmara-crisis van 2010 erbij te nemen. Israëlische commando’s onderschepten toen een door Turkije gesteunde flottila naar Gaza. Negen Turkse burgers kwamen om, wat een langdurige diplomatieke breuk veroorzaakte. In 2016 kwam er verzoening, maar in 2018 werden de ambassadeurs opnieuw teruggeroepen. Vier jaar later pas waren ze weer op hun post.

Aderlating

De normalisering tussen Israël en Turkije bleek echter transactioneel, niet structureel. Na het uitbreken van de Gaza-oorlog in 2023 verslechterden de relaties opnieuw dramatisch. Ankara werd een van Israëls scherpste regionale critici en stopte in mei 2024 de handel met Israël, die vóór de breuk ongeveer zeven miljard dollar per jaar bedroeg. Kortom: aderlating na aderlating, met name voor de Turken.

Komt er oorlog?

Een directie oorlog tussen Israël en Turkije oogt onwaarschijnlijk, maar een beperkte militaire confrontatie niet. Beide landen hebben geen fundamenteel territoriaal geschil en geen van beide heeft belang bij een grootschalige oorlog. Bovendien zijn beide belangrijke militaire machten en partners van de Verenigde Staten. Dat maakt de kosten van een directe confrontatie uitzonderlijk hoog en dus onaantrekkelijk.

Noord-Syrië

Het grotere risico zit hem in zogenoemde escalatie door misrekening. Als Israël opnieuw een Syrische plek aanvalt waar Turkse militairen zijn, kan Ankara moeilijker af met diplomatiek protest. Ook kan een Turkse militaire uitbreiding in Noord-Syrië Israël ertoe brengen preventief toe te slaan. De Amerikaanse waarschuwing na 18 augustus bijna een Turkse militaire actie is geweest, is belangrijker dan de harde publieke retoriek zelf. 

Damascus diplomatiek

De nieuwe machthebber in Syrië, Mohammed al-Sharaa, heeft nog niet de mogelijkheid en de middelen om militair van zich af te bijten. Het land ligt in puin en het verloopt er economisch minder goed. Mogelijk heeft al-Sharaa mede daarom voor diplomatie gesproken. De uitgestoken hand moet wel vertrouwd worden en voor Israël niet meteen een kans: eerst moet Syrië meewerken met Israël