‘Prachtig tijdsbeeld’ – recensie biografie Paul Sanders

Helder geschreven geeft De Strijd van Paul Sanders, een Joodse journalist in de vuurlinie van de 20e eeuw: Amsterdam, Berlijn, New York een gedetailleerd beeld van een Amsterdams-Joodse journalist in Nederland, Europa en de wereld rond de Tweede Wereldoorlog. Het is de cultuurgeschiedenis van een periode, concludeert recensent Simon Trommel.

Dat Nederlandse overheidsdienaren bevelen van de bezetter klakkeloos uitvoerden en dat voor de oorlog ook hier het antisemitisme wel degelijk grond onder de voeten had, wordt pijnlijk duidelijk in het onderzoek van Claartje Wesselink naar Paul Sanders. Hij was een journalist van Joodse komaf die voor Het Volk en Het Parool schreef, en die de oorlog als onderduiker overleefde.

Ingepikt

In het boek noemt Wesselink het feit dat mensen de eigendommen van gevluchtte of gedeporteerde Joden en anderen inpikten. Of hoe bijvoorbeeld de burgemeester van Laren zijn auto met zijn zoon achter het stuur uitleende aan de politie om de repressie weer een stukje verder op te voeren. Zijn zoon hield van autorijden; met het politionele had hij niets te maken, verklaarde hij later.

Schuilhok

Waar alle Joden en hun helpers altijd moesten oppassen voor deportatie en meestal de dood, was dat bij Paul Sanders niet anders. Denk aan de ternauwernood-ontsnapping aan een razzia of de enge ervaring bij een huiszoeking, waar de vijand langs het speciaal gemaakte schuilhok liep en eraan voelde. Hij belandde bij zijn latere partner Hilde, maar vanwege een foute buurman moest hij daar weer weg.

Tijdsbeeld

De cultuurhistoricus Claartje Wesselink kwam Paul F. Sanders tegen toen ze werkte aan een boek over kunstenaars en de Duitse bezetting, schrijft ze in de verantwoording. En daar was hij: in tijdschriften, boeken en krantenberichten. Hij was een spil in de kunstwereld. Ze traceerde zijn zoon die in de VS woonde, waar ook Sanders zelf na de oorlog terecht was gekomen. Ze heeft via diens leven en werk een prachtig tijdsbeeld gemaakt van een periode van het einde van de negentiende eeuw tot diep in de twintigste eeuw.

Verheffing arbeiders

Het is een helder geschreven verhaal dat door toegankelijk taalgebruik eenvoudig doorleest. Net zoals over het boek van Sanders, Muziek voor de Volksklasse, waarin hij pleitte om klassieke muziek voor de arbeiders toegankelijk te maken, wat paste bij de culturele verheffingsideeën van die tijd.

Op die manier biedt De Strijd van Paul Sanders een prachtig en aangrijpend beeld van de tijd voor en in de oorlog, in Nederland maar ook in Duitsland, waar Sanders jaren voor dat boek terechtkwam. Juist daar zag hij de schrijnende armoede och de offers van de arbeidersklasse. Het was in Berlijn waar hij nieuwe kunststromingen ontdekte en dat combineerde met zijn socialistische ideeën.

Mondriaan

Het goed gedocumenteerde boek van Wesselink bevat afbeeldingen van Sanders en van zijn kunstobjecten – hij bood vierhonderd gulden voor een Mondriaan; die vond dat te veel en gaf er twee mee. Verder telt het boek zeven pagina’s aan bronvermelding. Bij Het Volk nam Sanders woedend ontslag nadat de krant alle Joodse medewerkers op vakantie stuurde. Ook na de oorlog was hij woest over de lakse zuiveringen van collaborateurs.

Zijn hele leven vond Sanders dat waar politici haatzaaien en zondebokken aanwijzen, het compromis niet kan bestaan. Niet alleen de teleurstelling over halfbakken zuiveringen maakten dat hij wegging uit Nederland, ook de Politionele Acties in Indonesië gingen zo tegen zijn idealen in dat hij hier liever niet meer wilde zijn.

Tegelijkertijd had hij het in de Verenigde Staten ook niet makkelijk. Zo kreeg hij vanwege zijn socialistische idealen problemen om zijn verblijfsvergunning te verlengen. Had eerder ontslag genomen bij Het Parool en was correspondent voor die krant naar de VS gegaan.

Daar wist hij wel de Russische leider Nikita Chroesjtsjov te strikken voor een interview, tijdens een lunch met Amerikaanse correspondenten. De Rus hield eerder nog een persconferentie van het balkon omdat hij bezorgd was om zijn veiligheid. Tijdens de lunch wist hij Sanders te vermijden en gaf hij nietszeggende antwoorden op vragen van de verslaggevers.

Opmerkelijk

Paul F. Sanders was een opmerkelijk figuur met gewortelde idealen en probeerde dat na te streven wat hij goed achtte. Dat beeld is bij mij blijven hangen, met dank aan dit boek. Ik kende hem niet, maar Claartje Wesselink heeft hem, veertig jaar na zijn dood, aan de vergetelheid ontrukt. Sanders verdient zeker een biografie over hoe hij in het leven stond en cultuur en principes met elkaar verbond.

Titel: De Strijd van Paul Sanders, een Joodse journalist in de vuurlinie van de 20e eeuw: Amsterdam, Berlijn, New York
Auteur: Claartje Wesselink
Uitgeverij: De Arbeiderspers
ISBN: 9789029552325
Prijs: 24,99 euro