Aangeklaagde Poolse Sjoa-onderzoekers worden samen Cleveringa-hoogleraar

Historicus Jan Grabowski en socioloog Barbara Engelking, de twee aangeklaagde Poolse Sjoa-onderzoekers, komen binnenkort naar Nederland om de jaarlijkse Cleveringa-oratie te houden. Ze geven de lezing op 26 november in het Academiegebouw van de Universiteit Leiden. Het duo schreef een kritisch boek over de Sjoa in Polen en moest daarvoor voor de rechter verschijnen, die hen veroordeelde voor smaad. In hoger beroep werd het vonnis nietig verklaard. In Leiden worden de twee hoogleraar aan de Cleveringa-leerstoel.

Grabowski en Engelking liggen in Polen onder vuur vanwege hun boek Night without an end. Fate of Jews in selected counties of occupied Poland. Dit geruchtmakende boekwerk over de Sjoa in Polen kwam in 2018 uit en werd lovend ontvangen in de academische wereld. Maar in Polen is de publicatie controversieel omdat het boek pijnlijke geschiedenissen blootlegt zoals van Edward Malinowski, de toenmalige burgemeester van het dorp Malinowo. Volgens de auteurs leverde hij een groep van 22 Joden over aan de nazi’s die hen vervolgens vermoordden. Volgens Malinowski’s nog levende nicht hielp haar oom juist Joden in de oorlog.

De nicht stapte naar de rechter in Warschau en klaagde de wetenschappers aan. Begin dit jaar oordeelde die dat Grabowski en Engelking zich schuldig maakten aan smaad en beval hen om excuses aan te bieden. De twee gingen in hoger beroep en het Hof van Beroep verklaarde het vonnis later dit jaar nietig. Wetenschappelijk onderzoek mag niet door rechtbanken worden beoordeeld, zo voerde het Hof aan. Maar daarmee is de zaak nog niet voorbij, want de advocaat van de aanklager kondigde aan in hoger beroep te willen gaan bij een hogere rechtbank.

Om het Poolse duo te ondersteunen en in het kader van de jaarlijkse Cleveringa-lezing werden Grabowski en Engelking door de faculteiten Rechtsgeleerdheid en Geesteswetenschappen voorgedragen voor de Cleveringa-leerstoel. De suggestie kwam van Jorrit Rijpma, hoogleraar Europees Recht. “Hun onderzoek sluit ten eerste aan op Cleveringa’s protestrede en het thema van de Jodenvervolging,” aldus Rijpma tegen de site van de Universiteit Leiden.

Zoals bekend staat de Poolse rechtsstaat al een aantal jaren onder druk, aldus Rijpma. “De onafhankelijkheid van de rechterlijke macht wordt bedreigd en Grabowski en Engelking ervaren nu dat ook de academische vrijheid ter discussie staat. Hun rechtszaak is door een particulier aangezwengeld, maar op de achtergrond speelt een wet uit 2018 mee die het strafbaar stelt om ‘de Poolse natie’ in het openbaar medeverantwoordelijk te houden voor de Holocaust. Geheel in de geest van Cleveringa en onze Leidse lijfspreuk Praesidium Libertatis willen we Grabowski en Engelking de gelegenheid geven vrijelijk te spreken over hun onderzoek.”

Grabowski en Engelking zullen op 26 november ieder een half uur spreken. Het is voor het eerst dat de Cleveringa-leerstoel en -oratie naar twee wetenschappers gaat. De leerstoel is een wisselleerstoel van een jaar. Ieder jaar staat de universiteit stil bij de protestrede van de Leidse rechtendecaan Rudolph Cleveringa. Op 26 november 1940 sprak hij zich in een college uit tegen het ontslag van zijn Joodse collega Eduard Meijers. Na zijn rede werd Cleveringa gearresteerd en werd Meijers afgevoerd naar concentratiekamp Theresienstadt, waar hij de oorlog zou overleven. Ook andere Leidse hoogleraren protesteerden tegen de nazi’s. Een van hen overleefde de oorlog niet. In de donkere jaren ’40-’45 werden zeker 663 studenten, medewerkers en alumni uit Leiden vermoord.

Lees ook:
Katja Happe nieuwe Cleveringahoogleraar van de Universiteit Leiden
De Duitse historica Katja Happe, bekend van het boek ‘Veel valse hoop’, is de nieuwe Cleveringahoogleraar van de Universiteit Leiden. Op 26 november houdt ze de Cleveringa-oratie. Happe doet onderzoek naar de Jodenvervolging in Nederland en schreef daarover het alom geprezen ‘Veel valse hoop’. De Duitse vindt de benoeming ‘een hele eer’. Happe: “Ik kende het verhaal van het protest van Rudolph Cleveringa, maar wist niet dat er jaarlijks een nieuwe Cleveringahoogleraar wordt benoemd.”