Antisemitisme bij Volt: meer Joodse leden lopen weg

Binnen de gelederen van Volt is sprake van een etterend antisemitisme-probleem. Het manifesteert zich vooral in de Duitse afdeling van de zelfverklaarde pan-Europese partij. Daar woedt een conflict over Jodenhaat dat maar niet lijkt te worden opgelost. De situatie oogt chaotisch en Joodse Volters lopen weg. Slaat de golf over naar Volt Nederland? De getuigenispartij heeft nog één zetel in de Tweede Kamer.

Het liberaal-progressieve Volt heeft een probleem met broeiend antisemitisme binnen de gelederen dat maar niet weggaat. Die situatie escaleert nu in Duitsland, zo blijkt uit onderzoek van de kwaliteitskrant Die Zeit. De redactie heeft interne mails en whatsapp-berichten in handen die er niet om liegen. Ook heeft de krant screenshots van interne discussies gekregen en met verschillende – voormalige – leden gesproken.

‘Pan-Europees’

Wie de wereld van Volt wil begrijpen, moet de organisatiestructuur bekijken. Volt is een samenwerkingsverband van losse partijen die zich allen Volt noemen, maar dan met de naam van hun thuisland erachter. Ze vallen onder een Europees bestuur dat een koepel vormt, maar de nationale afdelingen mogen los van elkaar opereren. Volt noemt zich een pan-Europese partij die voor een federaal Europa strijdt.

Splinter

Echter, de afdelingen in de verschillende landen zijn relatief klein en ook het aantal volksvertegenwoordigers is gering te noemen. In Duitsland haalt Volt alleen de kiesdrempel van vijf procent in bepaalde studentensteden. Volt heeft in Nederland wat meer succes omdat er geen harde kiesdrempel is. In de rest van Europa is het karig te noemen. Er zijn nog drie raadsleden in Bulgarije, een raadslid in Portugal en vijf Europarlementariërs.

Jodenhaat

Splinterpartij of niet: uit open brieven, partijopzeggingen en arbitrage-uitspraken komt een beeld naar voren dat de vraag oproept: faalt Volt in het bestrijden van intern antisemitisme door haar eigen, genoegzame zelfbeeld? Niet alleen in Duitsland maar ook in Italië en het Europees Parlement kampte Volt met Jodenhaat. In Straatsburg zitten twee Nederlanders: Reinier van Lanschot en Anna Strolenberg.

Rollebollend

Het conflict sluimerde jaren, maar kwam tot een keerpunt toen Volt-leden op hun congres in november verbaal over de vloer rolden over welke antisemitisme-definitie ze wilden hanteren. Op de vergadering in Frankfurt stemden ze over welke werkdefinitie voortaan van toepassing zou moeten zijn: de International Holocaust Remembrance Alliance (IHRA-definitie) of de Jeruzalemverklaring (JDA)? Of beiden als aanvulling op elkaar?

Moet kunnen

Eigenlijk was de keuze in 2023 al gemaakt: de Volters gingen toen voor de IHRA-definitie, die onder meer het verantwoordelijk houden van Joden voor daden van de staat Israël schaart onder antisemitisme. De IHRA-definitie stelt ook dat het vergelijken van Israël met nazi-Duitsland antisemitisch is, iets waar veel Volt-leden het later niet mee eens bleken zijn. Zij vonden dat dit moet kunnen en wilden van de IHRA af in ruil voor de JDA.

Ruimer

De aanhangers van de Jeruzalemverklaring (JDA) zeiden ‘ruimte te willen creëren voor een open debat over de controversiële kwestie van de toekomst van Israël en Palestina’. Daarom definiëren zij antisemitisme veel ruimer. Volgens hen is de leus ‘Van de rivier tot de zee…’ niet inherent antisemitisch als die oproept tot volledige ‘gelijkheid’ voor alle inwoners van de regio.

Apartheid

Oproepen tot de boycot van Israëlische producten en vergelijkingen maken met historische voorbeelden zoals kolonialisme of de apartheid in Zuid-Afrika zijn volgens de JDA-definitie zijn ook toegestaan, evenals op feiten gebaseerde kritiek op de staat Israël en haar grondbeginselen. Echter, het gros van de Joodse wereld ziet de JDA niet zitten en is er fel op tegen, onder meer omdat het Jodenhaat juist zou stimuleren.

Joodse leden

Binnen Volt Duitsland bestaat een Joodse werkgroep: de Jewish Safer Space (JSS). De leden hebben zich in de aanloop naar de stemming in Frankfurt hardgemaakt voor de IHRA-definitie. In een circulaire stelden ze dat deze sterke bescherming biedt tegen indirecte discriminatie en antisemitisch gedrag duidelijk benoemt, waaronder het relativeren van de Holocaust en de ontkenning van het Joodse zelfbeschikkingsrecht.

JDA wint

Maar het pleidooi van JSS overtuigde de andere Volters niet: de IHRA-definitie werd met een meerderheid weggestemd, terwijl de JDA met iets minder dan zestig procent van de stemmen werd aangenomen. Wat op Europees niveau bij Volt geldt, kan op nationaal niveau anders worden geïnterpreteerd. Daarom mag Volt Duitsland een ander standpunt innemen, zegt Volt tegen Die Zeit. Het is de vraag of dat ook echt gebeurt.

‘Joodse lobby’

Joodse leden zijn het kind van de rekening, zo blijkt. Al jaren hebben zij al te maken met vijandigheid en een onveilige sfeer, zo concludeert de krant. De antisemitisme-affaire ontstond in Italië, waar de voorzitter van Volt Italië in 2022 opriep tot het ‘verwijderen van de Joodse lobby’ uit de partij. Volgens hem zouden ‘de Joden’ het Europese bestuur overnemen en de politieke koers van de partij controleren.

Te weinig

Kritiek op Israël en op de ‘barbaarse’ Joodse rituele slacht werden volgens de Italiaan binnen het gehele Volt onderdrukt. Het was daarom tijd om te zeggen: genoeg is genoeg. Het Europese koepelbestuur nam vervolgens ‘maatregelen om de integriteit te waarborgen’, schreef hij op een vraag van Die Zeit. Maar dat bracht geen balans: in 2024 vertrokken bestuursleden van de Duitse afdeling, juist omdat het Europese bestuur te weinig deed.

‘Anti-zionisme’

Wat bleek? Onder Volters werden politieke twistpunten vermengd met antisemitische stereotypen, en dat allemaal onder het mom van ‘anti-zionisme’ en ‘kritiek op Israël’. Inmiddels was de antisemitisme-golf overgeslagen naar het Europarlement, waar de Duitse Europarlementariër Nela Riehl een video op Instagram zette waarin ze de situatie in Gaza omschreef met termen als ‘deportatie’ en een ‘concentratiekamp’.

Bagatellisering

Toen ze Riehl erover door het Duitse afdelingsbestuur – waar zij onder valt – werd bevraagd, verklaarde ze dat ze bewust naar de Israëlische minister van Financiën, Bezalel Smotrich, had verwezen. Niettemin zagen de Joodse werkgroep en het Duitse bestuur dit als een bagatellisering van de Holocaust. Er vond een gesprek plaats met Riehl en Volt Duitsland verwijderde de video van haar account.

Olmert

In juni 2025 kwam Riehl weer met een bericht over Gaza waarin ze de term ‘concentratiekamp’ gebruikte. Naar eigen zeggen citeerde ze Israëlische ex-premier Ehud Olmert en dus kon het wel. “Als we de woorden van Israëlische politici overnemen en dat vervolgens als antisemitisch wordt geïnterpreteerd, hebben we een probleem met de debatcultuur,” zei Riehl later tegen Die Zeit.

Joden belachelijk

Het Duitse Volt-bestuur riep Riehl op om dergelijke termen in de toekomst niet meer te gebruiken: ze moest op haar woorden passen. Vervolgens kwam het ongelukkig verlopen congres, in november, waarna er zich een nieuw incident voordeed. Uitgelekte sceenshots van Whatsapp-groepen lieten zien dat er voorafgaand aan het congres grappen waren gemaakt over leden van de Joodse werkgroep JSS en de IHRA-definitie.

‘Jacht’ geopend

‘Als het de JDA blijkt te zijn, wat denk je dat er dan binnen de partij zal gebeuren?’ vroeg een lid uit Beieren. Iemand uit Noordrijn-Westfalen antwoordde: ‘Alle leden van de JSS zullen worden opgejaagd tot ze allemaal vertrekken’. Hij stuurde ook een plaatje met het onderschrift: ‘DE JACHT IS GEOPEND’. De jacht op de Joden was begonnen. De Volter uit Beieren en een Volter uit Berlijn reageerden met lachende emoji’s.

Update

Een van hen laat aan Jonet.nl weten dat een deel van hun teksten over ‘De jacht’ wegens taal niet de juiste context zouden bevatten. Het gaat om de zin ‘Alle leden van de JSS zullen worden opgejaagd tot ze allemaal vertrekken’, aldus deze persoon. Met woord ‘ze’ werd niet gedoeld op Joden, maar op een lokaal Volt-bestuur dat intern campagne voerde tegen de JDA. Daarbij zouden enkele overdreven opmerkingen zijn gemaakt.

Geen inzicht

Hoewel deze leden hun verontschuldigingen aanboden, sprake de leden van de Joodse JSS-werkgroep van een zware belediging. Het bericht, waarin werd opgeroepen tot de jacht op Joodse leden, heeft angst en bezorgdheid onder JSS-leden aangewakkerd, schreven ze. Het overnemen van zogenaamde ironische verhalen uit extreemrechts toont een gebrek aan inzicht in het probleem van antisemitisme, aldus JSS.

Onveilig en leegloop

‘Een partij waar Joodse mensen geen plaats hebben en niet veilig zijn, kan geen progressieve partij zijn!’ stelde JSS ook. Joodse leden hebben de partij inmiddels verlaten en ook is de Joodse werkgroep van Volt Duitsland reeds opgeheven. Zeker 25 Joodse Volters uit Frankrijk en Duitsland publiceerden een open brief op het intranet van de partij met de titel ‘Volt heeft ons verlaten, nu verlaten wij Volt’.

Verwijdering

Volt heeft ons verlaten, nu verlaten wij Volt, meldden de Joodse briefschrijvers. Tot tweemaal toe werd hun brief van het interne platform van de partij verwijderd. Volgens de Europese en landelijke Volt-besturen loopt er momenteel een data-forensisch onderzoek om te achterhalen hoe dit heeft kunnen gebeuren. Het zou volgens hen automatisch zijn gebeurd en niet bewust bedoeld zijn om de Joden te censureren.

Royering

Het Duitse bestuur van Volt heeft inmiddels een actie ondernomen tegen het Joodse werkgroeplid dat de brief had gepubliceerd: hij werd uit de partij gezet. Maar betrokkene ging in beroep bij de arbitragecommissie van Volt Duitsland. Een uitspraak is nog niet gedaan, waardoor zijn lidmaatschap is tijdelijk hersteld omdat hij daar volgens de partijregels recht op heeft.

Waarschuwingen

Het Duitse bestuur treedt echter niet hard op tegen de leden die over de schreef zijn gegaan. Tot nu toe heeft het voornamelijk waarschuwingen gegeven, wat valt onder het minst zware van alle mogelijke disciplinaire maatregelen. Het gaf een waarschuwing aan de leden uit Berlijn en Beieren die op het WhatsApp-bericht over de vervolging van Joodse leden hadden gereageerd met lachende emoji’s.

Vertrek

De auteur van het antisemitische bericht kreeg ook een waarschuwing van het bestuur. Hij werd bovendien bevolen om binnen vier maanden publiekelijk zijn excuses aan te bieden en deel te nemen aan een bewustwordingstraining over Jodenhaat. In plaats daarvan vertrok hij uit de partij, zijn verantwoordelijkheid niet nemend.

Toch IHRA?

Het Duitse Volt-bestuur gaf ook waarschuwingen aan de besturen van Volt in Noordrijn-Westfalen en het Saarland, wegens vermeende ‘schending van hun plicht tot verantwoordelijkheid en loyaliteit’. In een verklaring na een artikkel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung schreven de voorzitters van deze subafdelingen dat zij de IHRA-definitie blijven hanteren. Daarmee gaan zij in tegen de wens van het congres.

Imagoschade

Dit stuitte op verzet van het Duitse bestuur, dat verantwoordelijk is voor de uitvoering van beslissingen op Europees niveau. Na een vraag van Die Zeit over deze kwestie trok het bestuur de disciplinaire maatregelen tegen Noordrijn-Westfalen echter weer in – als de-escalatiemaatregel om verdere schade aan het imago van de partij te voorkomen, zoals vermeld in een interne memo. De inhoudelijke beoordeling blijft echter ongewijzigd.

Terugkeren

De volgende Duitse vergadering vindt plaats in het weekend van 18 april. Als er een positieve ontwikkeling in de houding van de partij ten opzichte van minderheden zichtbaar wordt, zouden sommige Joodse leden die Volt hebben verlaten, weer kunnen terugkeren, zo schrijven zij in een open brief. Maar tot nu toe is de stilte van de meerderheid van de partij oorverdovend.

Dassen

Volt Nederland is eveneens stil over het antisemitisme-probleem. De partij heeft een Tweede Kamer-zetel die wordt bezet door Laurens Dassen, bekend om zijn vele interrupties in debatten. In november 2024 stapten twee Nederlandse leden van Joodse komaf op. Ze beschuldigden hem van wegkijkgedrag en passiviteit. Ook werd het optreden van toenmalig Volt-Kamerlid Marieke Koekkoek in een antisemitisme-debat te slap gevonden.

Brief

‘Het lijkt wel alsof antisemitisme een mening is, een onderwerp voor debat, iets dat te controversieel is om te veroordelen. Dit sentiment klinkt door in alle linkse partijen en dit baart ons ernstig zorgen. Het voelt alsof we nergens meer terecht kunnen, zelfs niet bij een gematigde, progressieve partij als Volt. Waar moeten wij als linkse Joodse jongeren dan heen?’ schreven de vertrekkende Joodse Volters in een brief over Koekkoek.

Deugen

Dassen was niet aangwezig in het debat omdat hij voor de tweede keer vader werd. De Joodse leden schreven: ‘Helaas lijkt het erop dat links niet meer opkomt voor Joden, vanwege de angst om niet te deugen. Het is niet genoeg om over olie op het vuur gooien door rechts te spreken, terwijl het allang een uitslaande brand was vanwege het lange wegkijken door Volt en de rest van links Nederland’.

Gündoğan

Dassen en het Nederlandse bestuur waren in een (juridisch) conflict verwikkeld met ex-Tweede Kamerlid Nilüfer Gündoğan, die onlangs een rechtszaak tegen hen in hoger beroep verloor. In februari 2022 werd zij door Volt na meldingen van grensoverschrijdend gedrag aan de kant gezet. Volgens de partij waren er meerdere klachten, variërend van intimidatie en machtsmisbruik tot ongewenste, seksuele, avances. Gündoğan ontkende en zocht de rechter op, vooralsnog tevergeefs.

Anti-Israël

Vorige week blonk Dassen wel uit in het Kamerdebat over het Midden-Oosten met een motie die opriep tot maatregelen tegen Booking.com, dat zou verhuren op de West Bank. Ook wil hij de Israëlische premier Benjamin Netanyahu tot persona non grata in Nederland laten verklaren. Dassen was tevens geïrriteerd op de VVD, dat geen maatregelen tegen Israël wilde nemen.

Analyse

Net als andere linkse en progressieve partijen kampt Volt in Nederland en andere landen met een worsteling waar het om Joden, antisemitisme en Israël gaat. Enerzijds zeggen de partijen tegen Jodenhaat te zijn, maar anderzijds zijn de zo hard op alles wat Israël doet dat dit antisemitisme juist in de hand kan werken; binnen en buiten eigen gelederen.

Hoewel Volt een kleine getuigenispartij is die in Nederland en daarbuiten amper een machtsfactor is, krijgt de partij in de Nederlandse media disproportioneel veel aandacht. De affaire-Gündoğan deed Volt electoraal geen goed, maar in het Nederlandse politieke systeem kan de partij bij volgende verkiezingen weer groeien, zeker ook omdat media geneigd zijn Volt in verkiezingstijd relatief veel aandacht te geven.

Antisemitisme-waakhonden doen er goed aan Volt scherp in de gaten te houden, splinterpartij of niet.