Bar mitswa tussen de Franse flats – filmrecensie

Met Juste une illusion maken Éric Toledano en Olivier Nakache, het duo achter de bioscoophit Intouchables (2011), hun meest persoonlijke film tot nu toe. Deze warme, grappige coming-of-age-film over een Sefardisch-Joods gezin in de Parijse banlieue van 1985 is een echte crowdpleaser, maar er schuilt meer in dan het nostalgische jukeboxjasje doet vermoeden

Het is 1985. Imagination zingt Just an Illusion, The Cure en Téléphone schallen uit de cassettespelers, en in een flatcomplex in de westelijke voorsteden van Parijs maakt de bijna dertienjarige Vincent Dayan (met veel flair gespeeld door Simon Boublil) zich op voor zijn bar mitswa. Zijn tweede naam is Mosje, maar wat die naam met zich meebrengt, weet hij nog niet goed. Thuis is het onrustig. Vader Yves (Louis Garrel) is zijn baan kwijt en durft dat niet op te biechten. Moeder Sandrine (Camille Cottin) wil na jaren koffie schenken voor mannen in pak eindelijk zelf carrière maken. En grote broer Arnaud ligt met iedereen overhoop.

Pied-noir

Dat dit decor zo echt aanvoelt, is geen toeval. Toledano en Nakache zijn allebei kinderen van Noord-Afrikaans-Joodse immigranten: de ouders van Toledano kwamen uit Marokko, die van Nakache uit Algerije. Die tweedeling hebben ze aan de Dayans meegegeven. Yves komt uit Marokko, Sandrine uit Algerije.

Het idee ontstond tijdens de lockdown, toen beide makers oude klasgenoten opzochten en jeugdherinneringen uitwisselden. Het resultaat voelt als een familiealbum, vol rituelen, bijgeloof en keukentafelgesprekken waarin het Frans af en toe plaatsmaakt voor een Hebreeuws woord.

Ontworteling

Het mooiste moment is ook het eenvoudigste. Vincent vraagt zijn moeder wat ze eigenlijk zijn: Frans, Joods of Afrikaans? Cottin, sterk in een rol die ze met droge humor en onderhuidse vermoeidheid speelt, vertelt over het vertrek uit Algiers in 1962 en over het Crémieux-decreet, dat Algerijnse Joden in 1870 Frans staatsburgerschap gaf. In een paar zinnen schetst de film zo een hele geschiedenis van ontworteling: een gemeenschap die binnen één generatie van de Maghreb naar het beton van de banlieue verhuisde. Waarom men precies vertrok, blijft grotendeels onuitgesproken. Dat zwijgen om de grote taboes is nog zo’n thema dat Joods en universeel tegelijk is.

Niet zwart-wit

Daartussen zit ook nog heerlijke komedie. De vader oogst een echte lach met zijn paniekerige blik wanneer zoonlief metafysische vragen stelt. De rabbijn verwisselt ongemerkt een pornocassette voor Charlie Chaplins The Gold Rush. Arnaud maakt zijn broertje wijs dat de beroemde foto van Mitterrand en Kohl hand in hand het bewijs is van een geheime liefdesaffaire tussen de twee. En Pierre Lottin steelt de show als conciërge Berger. Hij begint met een lompe opmerking tegen de rabbijn, maar blijkt ooit als dienstplichtige in Algerije te hebben gediend. Toledano en Nakache vermijden zo, zoals vaak, zwart-witdenken.

Dubbele bodem

Toch is Juste une illusion meer dan een nostalgietrip. Vincent wordt verliefd op klasgenote Anne-Karine, wier katholieke, reactionaire vader weinig moet hebben van de Joodse buurjongen. Samen glippen de twee weg naar een bijeenkomst van SOS Racisme. In 1985 leek dat anti-racistische optimisme vanzelfsprekend. Nu Franse Joden zich in hun eigen land steeds minder veilig voelen, krijgt de titel een wrange dubbele bodem. Dat maakt deze lichtvoetige film onverwacht actueel.

Tederheid

Helemaal vlekkeloos is Juste une illusion echter niet. De soundtrack leunt soms wel heel erg op de hits uit de jaren tachtig, en de makers hebben zoveel anekdotes in de film gepropt dat sommige verhaallijnen verwateren. De SOS Racisme-scène komt daardoor niet heel goed uit de verf. Maar het vakmanschap, de cast en vooral de tederheid waarmee het duo hun eigen jeugd en afkomst op het witte doek projecteert, maken dat ruimschoots goed. Soms sluit de illusie immers naadloos aan bij de realiteit.

‘Juste une illusion’ is sinds 24 september in de Nederlandse bioscopen te zien.