De tranen der dingen – column Renée Citroen

De premiere van ‘Verweesd eigendom’, een documentairefilm over Joodse roofkunst waarvan de rechtmatige eigenaren of nabestaanden niet meer te vinden zijn, was donderdag nogal turbulent. Columnist Renée Citroen is een van de geïnterviewden in de documentaire. In haar column breekt zij een lans voor verweesde roofkunst en hoe daar mee om te gaan.

In zijn voorwoord bij de tentoonstelling ‘Beroofd’, in 2024, zei Edmund de Waal dat het roofgoed, alles wat de nazi’s uit de huizen van de weggevoerde Joden sleepten, een deel is van de identiteit van een familie. Dat geldt zeker voor de rituele voorwerpen, die raken aan de Joodse ziel, zoals conservator Julie-Marthe Cohen het toen noemde.

Maar alle voorwerpen vertellen een verhaal, dat door de roof abrupt stopte. In het Nationaal Holocaust Museum werd dat de Culturele Genocide genoemd. Er is nu een documentaire, ‘Verweesd Eigendom’, die twee gevallen van roofgoed laat zien. Op donderdag was er een vertoning van in het Nationaal Holocaustmuseum (NHM) in Amsterdam, waar tientallen mensen op afkwamen.

Onderzoek

Toevallig was daar de dag tevoren het rapport van de commissie Asscher gepresenteerd over het Joodse roofgoed waar nog steeds geen eigenaar voor gevonden is. De commissie beveelt aan om het terug te geven aan de joodse gemeenschap. Minister Rianne Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen nam het rapport in ontvangst en benadrukte de morele verplichting van de staat om voor deze kunst te zorgen.

Letschert zei dat rechtsherstel kan ontstaan door restitutie en erkenning van het onrecht en het leed van de oorspronkelijke eigenaren, en hun rechtmatige erfgenamen. Daar zit voor sommige eigenaren de pijn. Er wordt alleen naar de juridische kant van de zaken gekeken, zonder de morele gronden in acht te nemen, die het rapport van Lodewijk Asscher aanbeveelt.

Delftse bordjes

Dat zou ook moeten gebeuren met het schilderij van Jan Sluijters van de erven Van Son en de Delftse bordjes van de familie Citroen, waar de film over gaat. Mijn zus Denise en ik proberen sinds 2023 om dit erfgoed terug te krijgen in onze familie. Door alleen te restitueren op (erf)rechtelijke gronden vallen wij buiten de boot. Dat hebben wij in het NHM uitgelegd.

Op mijn vraag: wie van de toeschouwers wil dat wij de bordjes niet krijgen, bleef de hele zaal stil. Jacob Kohnstamm, de oud-voorzitter van de Restitutiecommissie, was terughoudender: de regels van de Geallieerden zouden nog steeds gelden, dus alleen teruggave volgens de letter van de wet, niet van de geest. Die spreekt alleen van wettige erfgenamen, niet van bloedverwantschap.

Vervreemd

Kohnstamm verloor daarbij uit het oog, dat de overlevenden na de oorlog getraumatiseerd terugkeerden en voor velen van hen het vermogen om nog familiebanden aan te gaan onmogelijk was geworden. Zij vervreemdden vaak van hun kinderen; zie hoe het wijlen schrijver en journalist Ischa Meijer verging, afgewezen door zijn ouders.

Wij zien het als onze opdracht om onze bordjes voor Nederland te bewaren, als het niet bij ons in de familie kan, dan zeker als onderdeel van het erfgoed dat in handen komt van de Joodse gemeenschap. Het zijn tastbare getuigen van de culturele genocide en een voorbeeld voor de verhalen over het verweesde erfgoed. Ze dienen zo een educatief doel. Want de verhalen moeten verteld en doorgegeven worden.

Vergilius

Edmund de Waal zei: “Door het roofgoed te restitueren geven wij waardigheid en ruimte terug aan de verhalen die verloren zijn gegaan.” In de documentairefilm pak ik een van de bordjes op en voel het verdriet om het verlies van hun eigenaren, onze grootouders. Lacrimae rerum, het verdriet der dingen, zo noemde de Romeinse dichter Vergilius dat al.

Ik hoop dat wat er nog rest aan Joodse eigendommen in bezit van de overheid ruimhartig en met mededogen teruggegeven zal worden, zodat het morele erfrecht boven de strikt juridische regels zal prevaleren.