Woede overschaduwt première roofkunst-docu

Boosheid en verontwaardiging hebben de eerste vertoning van de film Verweesd Eigendom in het Nationaal Holocaustmuseum overschaduwd. Erven van in de oorlog gestolen kunstobjecten uitten hun ongenoegen over onder andere de uitkomst van de Commissie Asscher. Die onderzocht wat er met verweesde roofkunst moet gebeuren en adviseert deze objecten tentoon te stellen, maar er zijn erven die daar anders over denken.

Na afloop van de vertoning van Verweesd Eigendom, een documentairefilm van Piet de Blaauw en Frenk van der Linden over de staat van in de Tweede Wereldoorlog geroofde kunst die nog steeds niet bij de rechtmatige eigenaren is, ontstond er een incident. Het panelgesprek met de makers, directeur Emile Schrijver van het Joods Cultureel Kwartier (JCK) en oud-restitutiecommissievoorzitter Jacob Kohnstamm, liep uit de hand.

New York Times

Een van de aanwezigen, Christine Koenings, stond op en uitte haar ongenoegen over een artikel in de New York Times (NYT), waarin staat dat het schilderij ‘Diana in het Bad’ van P.P. Rubens verweesd zou zijn. Volgens de krant zou het niet zijn geclaimd en zou het daarom beter zijn het in een nog te creëeren stichting van de Joodse gemeenschap op te nemen. Koenings gaf aan dat het doek niet is verweesd: de erven Franz Koenigs leven. Zij is boos over de gang van zaken.

Asscher

Wat is er aan de hand? In de afgelopen tijd deed een commissie onder leiding van oud-vicepremier Lodewijk Asscher onderzoek naar wat te doen met roofkunst die in het depot van de Nederlands Kunstbezit of NK-collectie ligt en overblijft, omdat de erven niet traceerbaar zijn. De collectie bestaat uit ruim 3.500 objecten die door de geallieerden naar de oorlog aan Nederland zijn gegeven omdat ze door de nazi’s van Joden geroofd waren.

Publiekelijk tonen

Ruim tachtig jaar na de bevrijding blijkt dat de meeste objecten, zoals schilderijen, meubels, aardewerk en tapijten, in het depot zijn blijven liggen. Asscher adviseert daarom om de kunst die overblijft aan het publiek te laten zien. Minister Rianne Letschert (D66) Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) wordt geadviseerd het beheer van deze objecten over te dragen aan de Joodse gemeenschap.

Keuze

Nederland wordt zo het eerste land ter wereld dat een bewuste keuze maakt over de bestemming van geroofde kunst waarvan de eigenaren nooit gevonden zijn. Om dit mogelijk te maken moet een stichting worden opgericht en daar zijn bepaalde erven gepikeerd over: zij stellen dat ze nog steeds recht hebben op deze kunst en dat het hen nog kan toegekomen. Het JCK moet de nog op te richten stichting faciliteren.

Afbeelding

In het bewuste NYT-artikel over de uitkomst van de Commissie Asscher staat een afbeelding van het doek ‘Diana in het Bad’, dat dateert uit het midden van de zeventiende eeuw met daarbij: ‘Een Nederlandse commissie heeft vastgesteld dat een speciaal daarvoor opgerichte Nederlandse Joodse stichting de beste beheerder zou zijn van de niet-opgeëiste geroofde kunstwerken’.

Verontwaardiging

Volgens Koenings is het onjuist wat de krant schrijft. Zij uitte haar verontwaardiging tijdens het panelgesprek en richtte haar boosheid onder meer op Schrijver, die zij verweet achter de kunst aan te zitten ten voordele van zijn eigen museum. De directeur ging daar niet op in: hij probeerde de gemoederen te bedaren. Mevrouw Koenings liep vervolgens de zaal uit, maar keerde later wel terug.

Ongenoegen

Ook andere aanwezigen spuiden hun ongenoegen. Volgens hen heeft het nog wel degelijk zin om verder te onderzoeken of zij en anderen recht hebben op de stukken. Een aantal objecten zijn niet bij de erven terechtgekomen omdat de restitutiecommissie eerder in hun nadeel oordeelde. De reden kan liggen in de omstandigheden, maar ook kan het veel te lang duren voordat een besluit wordt genomen.

Emoties

In de film Verweesd Eigendom is onder meer te zien hoe de familie Van Son tevergeefs probeerde het schilderij ‘Lezende Vrouw’ van Jan Sluijters terug te krijgen. Inmiddels is de familie-oudste al overleden, wat door velen wordt betreurd. De film belicht de emotionele en juridische kant van het terughalen van dergelijk familiebezit. Het leverde nadien heftige reacties op, maar dan vooral over het rapport van Asscher.

Voortzetten

Echter, een van de andere aanbevelingen van Asscher en co. is dat restitutieverzoeken te allen tijde mogelijk moeten blijven. Ook wordt geadviseerd om het huidige herkomstonderzoek voort te zetten, zowel in de NK-collectie als in andere museale collecties. In de commissie zaten onder meer AT5-hoofdredacteur Judith Zilversmit, oud-wethouder Simone Kukenheim en museumbestuurder Hetty Berg.

Restitutie

In de oorlog hebben de nazi’s veel kunst van Joden geroofd, dat na de oorlog vaak weer is teruggekeerd naar de rechtmatige eigenaren. Een deel ervan is niet teruggekeerd en belandde in musea, bij particulieren of in depots. Tegen het einde van de vorige eeuw kwam er restitutie op gang, die moest zorgen voor de terugkeer van de objecten bij de rechtmatige eigenaren of hun erven.

De Goudstikkerzaak is een bekende casus. Een deel van de collectie van de Joodse kunstverzamelaar Goudstikker kwam na de oorlog in handen van de Nederlandse overheid, die in 2006 tot een restitutie kwam nadat de erven een langlopende claim hadden. Zeker 202 schilderijen kregen zij terug. Later maakten ze bekend dat ze blijven doorknokken om de overige negenhonderd vermiste objecten terug te vinden.