‘Gestolen geluk’ is soms ongelukkig – recensie

Een roman over de tragische oorlogsgeschiedenis van kunsthandelaar Jacques Goudstikker en de zoektocht van zijn nabestaanden naar zijn geroofde kunstschatten. Elle van Rijn vertelt het verhaal vanuit het gezichtspunt van zijn echtgenote Desi, maar slaat volgens recensent Renée Citroen vaak de plank mis. ‘Ik heb nogal wat bedenkingen tegen de manier waarop deze geschiedenis beschreven is’.

Gestolen geluk is het verhaal over de vermaarde vooroorlogse Joodse kunsthandelaar Jacques Goudstikker en zijn tragische einde. Schrijfster Elle van Rijn noemt het een roman. Volgens haar uitleg, aan het einde van het boek, dient deze fictieve vorm van vertellen een doel: ‘het verleden tot leven brengen en een situatie invoelbaar maken’.

De schrijfster maakt de Weense Desi von Halban-Kurz, de echtgenote van Jacques, tot hoofdpersoon. Zij is een beroemde zangeres en komt via een optreden eind jaren dertig, in het kasteel Nijenrode van Goudstikker met hem in contact. Van Rijn schrijft het allemaal zorgvuldig op en heeft duidelijk veel onderzoek gedaan. bestudeerde onder meer de memoires en dagboeken van Desi, en de persoonlijke brieven en documenten van het echtpaar uit het Amsterdamse Stadsarchief.

Het verhaal

Na een paar gelukkige jaren en de geboorte van hun zoon Edo besluit Jacques na veel aarzelen – hij wil zijn moeder meenemen die weigert – om toch te vluchten, omdat de oorlogsdreiging groter wordt en de zaken slecht gaan. Ze krijgen uiteindelijk een plaats op een van de laatste boten, de SS Bodegraven, naar overzee. Op het overvolle schip gaat Jacques ‘s nachts een luchtje scheppen: hij valt in een luik en overlijdt. Dat wordt met veel drama en pathetiek beschreven; Van Rijn laat de personages vaak met dichtgeknepen keel snikken.

Daarna zakt het verhaal in. De nasleep van het ongeluk bestaat uit de zwerftocht van Desi en Edo via Canada en de VS naar Nederland. Haar poging om de verzameling schilderijen en hun verdere bezittingen terug te krijgen, wordt afstandelijk en summier beschreven. De familie is bestolen door naaste medewerkers, die alles aan de nazi Alois Miedler hebben verpatst, die weer veel doorverkocht aan Hermann Göring.

De zaken worden uiteindelijk gerestitueerd aan de Nederlandse Staat. Met veel moeite en hulp van advocaat August von Saher (met wie Desi later trouwt) krijgt ze een aantal werken terug. Tot op de dag van vandaag is nog niet alles teruggevonden, laat staan teruggegeven, ondanks de inspanningen van jongere nazaten.

Taal van nu

Ik heb nogal wat bedenkingen tegen de manier waarop deze geschiedenis beschreven is. De auteur moet in zo’n geval wel de tijd waarin het speelt in aanmerking nemen: vooral de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw. Maar de personages in Gestolen geluk spreken in de taal van nu, die veel informeler is dan toentertijd.

Er komen ook anachronismen in voor. Ter begroeting wordt er drie keer gezoend, Desi serveert in 1939 een ‘borrelplank’ in een tijd toen planken alleen in de keuken werden gebruikt. Verder krijgt ze een cadeau van juwelier Schaap/Citroen. Die twee zaken waren tot 1971 aparte juweliers, mijn familie begon in de Kalverstraat in 1859, zoals hier is te lezen.

Niet erg Joods

Vreemd genoeg is het Jodendom nauwelijks aanwezig in het verhaal. Maaltijden zijn bijvoorbeeld niet kosjer, er wordt zelfs gebraden zwijn gegeten. Van Rijn beschrijft de Joodse families en hun vrienden duidelijk als buitenstaander. Ze laat Desi zelfs zeggen: “Arisch of niet-arisch, het doet er niet toe”, wat een onwaarschijnlijke uitlating is voor Joden.

Het verbaast ook dat ze de dagboeken en brieven van Desi en Jacques niet letterlijk citeert. Ik had graag hun echte stemmen willen horen.

Eerdere kritiek

Haar vorige boek ‘De Crèche’ kreeg veel commentaar van een nabestaande, omdat de schrijfster haar ouders dingen liet zeggen die heel onwaarschijnlijk klonken. Advocaat Menno Jansen noemde de situatie toen ‘heel precair’: “Bij verhalen over de Holocaust moet je correct zijn en niet bezig zijn met het populairder maken van die geschiedenis.”

Hoewel dat nu weer geldt voor dit nieuwe boek, noemt Van Rijn haar verhaal thans wel uitdrukkelijk fictie. Ze bedankt Marei von Saher, de schoondochter van de Goudstikkers, en haar dochters voor hun vertrouwen. Ik weet niet of zij het eindresultaat hebben gelezen.

Voor mij hoeft een historische roman geen hoogstaande literatuur te zijn, maar dit verhaal lijkt meer op een scenario voor een verfilming en doet zeker geen recht aan het tragische verhaal van de echte Goudstikkers.

Titel: Gestolen geluk
Auteur: Elle van Rijn
Uitgeverij: J.M. Meulenhoff
ISBN: 9789089684226
Prijs: 23,99 euro