Jodenhaat in Duitsland groeit: ‘Alle seinen op rood’

Het antisemitisme in Duitsland neemt schrikbarend toe. Uit cijfers van onderzoeksinstituut RIAS blijkt dat in 2025 zeker 8.725 antisemitische incidenten zijn geregistreerd. Vijf jaar eerder waren dat er nog 1.957. Joods Duitsland voelt zich vaker bedreigd, terwijl Jodenhaat ook in de politiek een steeds grotere rol speelt. Van antisemitische leuzen op straat tot intimidatie van Joodse studenten en politieke ruzies over de bestrijding van Jodenhaat: Duitsland wordt geconfronteerd met een probleem dat steeds moeilijker te negeren valt.

De cijfers van het Bundesverband der Recherche- und Informationsstellen Antisemitismus (RIAS) laten een verontrustende ontwikkeling zien. In 2021 registreerde het instituut 2.773 antisemitische incidenten. In de jaren daarna liep dat aantal verder op, tot 8.725 incidenten in 2025. Gemiddeld gaat het om bijna 24 incidenten per dag, verspreid over heel Duitsland.

De aantallen uit het jaarrapport 2025 van het RIAS illustreren hoe diep antisemitisme inmiddels in de Duitse samenleving is doorgedrongen. Volgens de website EUPerspectives staat Duitsland bovenaan de Europese ranglijst van landen met antisemitische incidenten, op ruime afstand gevolgd door Frankrijk, waar de laatste jaren ook een opwaartse spiraal te zien is.

Openlijk

De geregistreerde incidenten lopen sterk uiteen, maar de voorbeelden die RIAS documenteerde, maken duidelijk hoe openlijk Jodenhaat zich manifesteert. Op een ICE-trein werd de tekst ‘Kill Jews’ aangebracht en op het centraal station van Hamburg verscheen een afbeelding van twee concentratiekampen; één met verwijzingen naar Auschwitz en één naar Gaza, met daaronder de tekst ‘Holocaust in Gaza’.

In de Thüringse hoofdstad Erfurt werden stickers aangetroffen met een afbeelding van Anne Frank en de tekst ‘Vol gas naar het paradijs’. Ook Stolpersteine, de gedenksteentjes voor slachtoffers van het nationaalsocialisme, werden her en der vernield. Daarbij werden boodschappen achtergelaten waarin de aandacht werd verlegd naar Palestijnen die door Israël zouden zijn gedood.

Op de universiteit van Keulen verscheen plotseling de leus ‘Kill all Juice’. Het woord ‘Juice’ wordt in deze context gebruikt als verhullende verwijzing naar Joden. Ook de tekst ‘Zio-Nazis töten’ werd op een muur aangetroffen, verwijzend naar Joden en Israëli’s. De voorbeelden laten zien hoe antisemitische stereotypen, Holocaustverdraaiing en anti-Israëlische leuzen in elkaar kunnen overlopen.

Niet alleen Oost-Duitsland

Wie antisemitisme vooral associeert met de voormalige DDR en de opkomst van de radicaal-rechtse Alternative für Deutschland (AfD), heeft het mis: ook in de voormalige West-Duitse deelstaten zijn de aantallen hoog. In Beieren registreerde het RIAS in 2025 zeker 1.551 incidenten en in Noordrijn-Westfalen 1.102. In de Oost-Duitse deelstaten Sachsen-Anhalt waren dat er 261 en in Mecklenburg-Vorpommern 124.

De cijfers maken duidelijk dat antisemitisme niet uitsluitend een verschijnsel is van regio’s waar de AfD sterk staat. Jodenhaat manifesteert zich in verschillende politieke en maatschappelijke milieus en laat zich niet tot één politieke stroming of geografisch gebied beperken. Bovendien speelt antisemitisme in Duitsland opvallend vaak af in de openbare ruimte.

Straatincidenten vormen een belangrijk deel van de geregistreerde gevallen, gevolgd door uitingen op internet. Ook het onderwijs wordt ermee geconfronteerd. Het RIAS registreerde bijna achthonderd incidenten in de onderwijssector. Daarmee ligt er een grote verantwoordelijkheid bij scholen, universiteiten en onderwijsbestuurders om antisemitisme tijdig te herkennen en effectief aan te pakken.

Geen afname

Een staakt-het-vuren tussen Israël en Hamas, in oktober 2025, leidde bovendien nauwelijks tot een afname van het aantal antisemitische incidenten. Het RIAS signaleerde ook een significante stijging van gevallen die niet rechtstreeks verband hielden met het Israëlisch-Palestijnse conflict. Daarnaast werden vier incidenten geregistreerd waarbij sprake was van zeer ernstig geweld.

De komst van grote groepen niet-westerse migranten naar Duitsland speelt eveneens een rol, omdat deze groepen het schuldgevoel van de Sjoa niet met zich meedragen en een ander beeld van Joden en Israël hebben. De cijfers wijzen echter niet alleen op de politieke spanningen rond Israël en de Palestijnen. Ook traditioneel antisemitisme, complotdenken en rechts-extremistische Jodenhaat blijven een rol spelen.

Merz belooft bescherming

De toename van het antisemitisme heeft inmiddels ook het hart van de Duitse politiek bereikt. Bondskanselier Friedrich Merz (CDU) heeft zich uitgesproken tegen zowel oud als nieuw antisemitisme. Bij de heropening van de in 1938 verwoeste Reichenbachstraße-Synagoge in München maakte hij duidelijk hoe zwaar de Duitse geschiedenis op hem drukt.

Merz sprak over de verantwoordelijkheid van Duitsland en beloofde dat de Joodse gemeenschap op bescherming van de Duitse staat kan rekenen. Zijn stem trilde en hij kreeg tranen in zijn ogen. De persoonlijke toon van zijn toespraak maakte indruk op de Joodse en niet-Joodse aanwezigen.

Voor veel Joden in Duitsland is de vraag echter niet alleen wat politieke leiders zeggen, maar vooral wat zij daadwerkelijk doen. De belofte dat Joden veilig moeten kunnen leven, krijgt pas betekenis wanneer antisemitisme consequent wordt bestreden, daders worden aangepakt en Joodse instellingen en personen niet voortdurend zelf voor hun veiligheid hoeven op te komen.

Joods leven

Dat is des te belangrijker omdat de Joodse gemeenschap in Duitsland sinds de Tweede Wereldoorlog een opmerkelijke ontwikkeling heeft doorgemaakt. Na de Sjoa woonden er nog ongeveer 15.000 Joden in het land. Voor de nazistische machtsovername in 1933 telde Duitsland ruim een half miljoen Joden. Tegenwoordig wonen er naar schatting 130.000 Joden in Duitsland.

Van deze inwoners zijn er ongeveer honderdduizend aangesloten bij een Joodse gemeente. De groei is voor een belangrijk deel te danken aan immigratie uit Rusland en Israël. Die hernieuwde aanwezigheid van Joods leven maakt de huidige ontwikkelingen extra pijnlijk. Decennialang heeft Duitsland geprobeerd verantwoordelijkheid te nemen voor zijn verleden. Nu blijkt opnieuw hoe kwetsbaar de veiligheid van Joden kan zijn.

Extreem-links

De verantwoordelijkheid voor het groeiende antisemitisme ligt echter niet uitsluitend bij extreemlinks. Het RIAS registreerde ook 807 incidenten die aan extreemrechtse milieus werden toegeschreven, en ook in andere politieke kringen komt Jodenhaat voor. De tegenstelling tussen links en rechts biedt dan ook geen eenvoudige verklaring voor de ontwikkelingen.

In Berlijn, waar in 2025 meer dan tweeduizend antisemitische incidenten werden geregistreerd, is de bestrijding van Jodenhaat bovendien onderwerp geworden van een politieke machtsstrijd. De vorming van een nieuw stadsbestuur, na de verkiezingen van september, verloopt moeizaam doordat partijen verdeeld zijn over de vraag hoe geloofwaardig winnaar Die Linke afstand neemt van antisemitische uitingen in eigen kring.

Voorvrouw Elif Eralp slaagde er volgens de berichtgeving niet in haar potentiële coalitiepartners, de SPD en de Groenen, ervan te overtuigen dat Die Linke het probleem voldoende aanpakt. De ergernis richtte zich onder meer op Die Linke-politicus Vanessa Emde, die zich op Instagram verzette tegen wat zij als het monddood maken van haar persoon presenteerde. Haar standpunten over Israël wakkerden de discussie verder aan.

Omgang met Israël

De kwestie raakt aan een fundamentele vraag in de Duitse politiek: waar eindigt scherpe kritiek op Israël en waar begint antisemitisme? Het bestaansrecht van Israël ontkennen of Joodse collectieven verantwoordelijk houden voor het handelen van de Israëlische regering kan niet zonder meer worden afgedaan als een gewone politieke meningsuiting.

Tegelijkertijd vraagt een zorgvuldige beoordeling om aandacht voor de precieze bewoordingen en context van afzonderlijke uitspraken. Voor de Joodse gemeenschap is het vooral van belang dat politieke partijen niet alleen verklaren dat zij antisemitisme afwijzen, maar ook bereid zijn daar consequenties aan te verbinden wanneer het zich in eigen kring voordoet.

Schutkring

Hoe hoog de spanningen zijn opgelopen, bleek bij een herdenking van de aanslag op de synagoge in Halle, zeven jaar eerder. Hans-Thomas Tillschneider, AfD-politicus en -ideoloog, maar sinds een paar weken ook vicevoorzitter van het deelstaatparlement van Sachsen-Anhalt, wilde de herdenking bijwonen. Dat leidde tot grote verontwaardiging bij de Joodse Studentenunie Duitsland (JSUD).

Joodse studenten vormden een menselijke keten voor de synagoge. Onder anderen JSUD-voorzitter Ron Dekel blokkeerde de toegang voor Tillschneider. Ondanks pogingen om binnen te komen en een woordenwisseling bleef de AfD-politicus buiten.

De actie maakte duidelijk dat een deel van de Joodse gemeenschap niet langer bereid is politici die zij als een bedreiging beschouwt, zonder protest deel te laten nemen aan Joodse herdenkingen. Voor de studenten ging het niet alleen om de aanwezigheid van één politicus, maar ook om de vraag wie zich het recht kan toe-eigenen om namens de herinnering aan de Holocaust op te treden.

Opvallend was volgens betrokkenen ook de beperkte steun vanuit antiracistische organisaties. Groepen die zich bij andere gelegenheden nadrukkelijk uitspreken tegen racisme en fascisme, lieten zich in deze kwestie veel minder horen. Dat roept binnen de Joodse gemeenschap vragen op over de reikwijdte en de geloofwaardigheid van de Duitse antiracistische beweging.

Student vervolgd

De gebeurtenissen kregen een opmerkelijk vervolg. Dekel kreeg te maken met politieoptreden nadat hij Tillschneider een ‘nazi’ had genoemd. Omdat de AfD’er een politiek ambt bekleedt, kan belediging van een ambtsdrager in Duitsland onder bepaalde omstandigheden strafrechtelijke gevolgen hebben. De politie in Sachsen-Anhalt greep daarom in.

De zaak leidde tot verontwaardiging onder mensen die vinden dat een Joodse student die zich verzet tegen de aanwezigheid van een AfD-politicus bij een Holocaustherdenking, niet vervolgens zelf het middelpunt van een strafrechtelijke kwestie zou moeten worden.

Dekel krijgt daarnaast te maken met intimidatie op sociale media vanuit extreemrechtse hoek. Hij omschreef de situatie als een hel. Voor een jonge Joodse activist die zich inzet tegen antisemitisme is dat een zware belasting. De zaak legt een ongemakkelijke tegenstelling bloot. Duitsland heeft een bijzondere historische verantwoordelijkheid om Joden te beschermen en antisemitisme te bestrijden.

Tegelijkertijd kan een juridische procedure tegen iemand die een omstreden politicus uitscheldt, de indruk wekken dat de aandacht verschuift van de bestrijding van Jodenhaat naar het optreden tegen degenen die daartegen protesteren. Voor een definitief oordeel over de juridische zaak zijn uiteraard de precieze feiten en het verdere verloop van de procedure bepalend.

Alarmerend beeld

De ontwikkelingen in Duitsland laten zich niet tot één incident, één politieke partij of één maatschappelijke groep herleiden. De cijfers van het RIAS wijzen op een brede toename van antisemitisme, terwijl de voorbeelden laten zien hoe gemakkelijk Jodenhaat zichtbaar wordt in de openbare ruimte, op universiteiten en in politieke discussies.

Dat Duitsland zijn historische verantwoordelijkheid erkent, staat buiten kijf. De woorden van Merz bij de heropening van de synagoge in München onderstrepen dat die verantwoordelijkheid voor de huidige politieke leiding nog altijd zwaar weegt. Maar woorden en herdenkingen zijn niet voldoende wanneer Joodse burgers dagelijks met bedreigingen, beledigingen en intimidatie te maken krijgen.

De Joodse gemeenschap dreigt bovendien opnieuw speelbal te worden van politieke tegenstellingen. Zowel van rechts als van links kunnen Joden worden geconfronteerd met vijandigheid, terwijl hun zorgen soms ondergeschikt raken aan partijpolitieke belangen.

De centrale vraag is daarom niet alleen hoe hoog het aantal antisemitische incidenten nog zal oplopen, maar ook of de Duitse politiek en samenleving in staat zijn daar daadwerkelijk een halt aan toe te roepen. Voorlopig geven de cijfers en de gebeurtenissen weinig reden tot geruststelling. Voor de Joodse gemeenschap staan de seinen op rood.