Helder overzicht van foutste Nederlanders – recensie

Velen denken dat de kampbewakers van weleer met name Duitsers waren die tekeer gingen en sadistisch waren. Er waren echter ook Nederlandse bewaarders en Aufseherinnen, vrouwen die niet onderdeden voor hun mannelijke collega’s. Het pas verschenen boek ‘Helaas heb ik in Auschwitz pech’ Nederlands personeel in de nazikampen, geeft een goed overzicht.

Dat er vanuit Nederland meer dan honderdduizend Joden zijn vermoord en meer dan tweehonderd Sinti en Roma is bekend. Dat geldt ook voor de omgekomen politieke gevangenen in Duitsland en diegenen die in concentratiekampen in Nederland omkwamen. Daar is al veel over geschreven en de verdere studies worden steeds gedetailleerder.

Dat er ook Nederlandse bewakers in kampen als Amersfoort en Vught optraden, is al wat minder bekend. Wat vrij onbekend is dat ook in Duitsland Nederlandse mannen én vrouwen in dienst van het nationaalsocialistisch bewind als kampbewakers optraden. Er zijn slechts enkele boeken over geschreven, onder andere van Marieke Meeuwenoord over Vught, maar ex-NIOD-medewerker Hans de Vries heeft nu een helder overzicht gepubliceerd.

Kampensysteem

De auteur beperkt zich niet tot het Nederlands personeel, maar geeft ook een uitgebreid overzicht hoe het kampensysteem tot stand was gekomen en hoe de Nederlanders daarin pasten. Na elk hoofdstuk staan één of twee biografieën van daders, hetgeen met behulp van het openbaar gemaakte Centraal Archief Bijzonder Rechtspraak nu uitgebreider kon dan vroeger.

De kampen vielen onder het grote SS-complex onder leiding van Heinrich Himmler en het bewakingspersoneel moest ook uit de SS-gelederen komen. Dat werd steeds moeilijker, want de Waffen-SS had steeds meer frontsoldaten nodig en de kampen groeiden enorm. Er konden daarom ook niet-Duitse mannen dienstdoen als kampbewaker. Je kon er in Nederland terechtkomen als je als Waffen-SS’er gewond was en niet meer inzetbaar was aan het front.

Misleiding

Maar er werd in Nederland ook actief geworven en al of niet via misleiding werd je kampbewaarder èn SS’er, met alle voor- en nadelen. De voordelen bestonden eruit dat je niet in Duitsland hoefde te werken en als kampbewaker kon je redelijk ongestoord jezelf verrijken. Het nadeel was dat je bij al te openlijke overtredingen streng gestraft kon worden en een onvrijwillige soldateske inzet hoorde ook tot de mogelijkheden.

Dat ook vrouwen als kampbewaker werden ingezet, schijnt een Nederlands fenomeen te zijn, en de auteur vermoedt dat dat komt omdat kamp Vught een volwaardig SS-kamp was. Daar begonnen de bewaaksters. Maar ze kregen hun echte opleiding in kamp Ravensbrück, en keerden wreder en sadistischer terug.

Als kampbewaarder werd je getraind om de gevangenen als Untermenschen te zien en zo diende je ook te handelen. Toch bleef er onderscheid tussen echt sadistische en gewelddadige bewakers, die ook gevangenen ombrachten en de enkele bewakers die toch een beetje menselijkheid vertoonden.

Moffenmeiden

Over het algemeen kan gesteld worden dat deze kampbewakers uit gezinnen kwamen die laag op de sociaaleconomische ladder stonden. Voor de vrouwen kwam daarbij dat een aantal al verkering had met Duitse soldaten en zich, al of niet zwanger, vrijwillig meldden als bewaakster. Zo ontkwamen ze ook aan hun ouders die soms geheel andere opvattingen hadden. De beloning was niet slecht, je kreeg een leuk pakje en soms een wapen en in alle verhalen staat de ‘kameraadschap’ hoog in het vaandel.

Aufseherinnen

Toen kamp Vught in september 1944 sloot, was een deel van het personeel al naar andere kampen vertrokken. Negen van de Nederlandse Aufseherinnen kwamen terecht in Auschwitz-Birkenau en werden dus medeplichtig aan massamoord. Bij de naoorlogse berechting zou dat geen rol spelen: bijna alle vrouwen zouden als ‘lichte gevallen’ lage straffen krijgen.

Auteur Hans de Vries stelt dat de veroordeelde bewakers zichzelf als naoorlogs slachtoffer zagen, maar dat geldt volgens mij voor veel van de door de Bijzondere Rechtspraak veroordeelde daders. Hij heeft een mooi boek geschreven en toch blijft het nog steeds een grote vraag waarom iemand vrijwillig de kant van de vijand kiest.

Titel: ‘Helaas heb ik in Auschwitz pech’ Nederlands personeel in de nazikampen
Auteur: Hans de Vries
Uitgeverij: Boom
ISBN: 978 90 2447 255 0
Prijs: 29,90 euro