Irene Butter (95) vredesactivist en Sjoa-overlevende – in memoriam

In de Verenigde Staten is Irene Butter op 95-jarige leeftijd overleden. In haar geboorteland Duitsland en daarbuiten wordt getreurd om de dood van de Holocaustoverlevende, die tevens econome, hoogleraar, auteur en vredesactiviste was. Twee jaar geleden ontving ze het Bundesverdienstkreuz voor haar werk als ‘getuige van de geschiedenis’ of Zeitzeuge der Geschichte.

Butter werd op 11 december 1930 als Irene Hasenberg geboren in een Joods gezin in Berlijn. Haar ouders waren John en Gertrude Hasenberg. Ze had een jongere broer, Werner. Na de machtsovername van de nationaalsocialisten in 1933 kreeg het gezin steeds vaker te maken met antisemitisme. In 1937 vluchtte de familie dan ook naar Amsterdam, waar Hasenberg in dezelfde buurt woonde als Anne Frank.

Vriendjes

Na de Duitse inval van mei 1940 kreeg het gezin opnieuw te maken met anti-Joodse maatregelen. Via een Zweedse zakenman wist vader John Ecuadoriaanse paspoorten te regelen, maar voordat die arriveerden werden ze in 1943 al naar kamp Westerbork gedeporteerd. Daar kwam Irene vriendjes en vriendinnetjes uit de wijk tegen, onder wie haar Hanneli Goslar en Anne Frank.

Zwitserland

In Westerbork ontving het gezin de Ecuadoriaanse paspoorten per post, waarna ze werden overgebracht naar concentratie kamp Bergen-Belsen. Van daaruit werden ze naar Zwitserland gestuurd, wat gebeurde in het kader van een uitwisseling met Duitse burgers. Irenes vader overleed echter voordat hij Duitsland kon verlaten aan de verwondingen die zijn bewakers hem hadden bezorgd.

Naar Baltimore

De uitwisseling vond niettemin plaats. Irene werd door de geallieerden tijdelijk overgebracht naar een vluchtelingenkamp in Algerije, de anderen gingen direct overzee, naar de VS. In het kamp kon Irene eten en herstellen van haar mentale en fysieke ontberingen. Met de hulp van Amerikaanse familieleden werd ze naar de Verenigde Staten gestuurd en op kerstavond 1945 arriveerde ze in Baltimore.

Herenigd

Zes maanden later ging Irene naar de VS, waar ze werd herenigd met haar moeder Gertrude en broer Werner, die de overtocht van Europa naar de Verenigde Staten al per vliegtuig hadden gemaakt. De middelbare scholiere ging aan de slag. Met een studiebeurs op zak ging ze naar Queens College in New York. Daarna behaalde ze een doctoraat in de economie aan de Duke University.

Aan de slag

In 1966 ging Irene Butter, ze was inmiddels al getrouwd, aan de Universiteit van Michigan aan de slag als hoogleraar. Ze richte zich als econome op de de invloed van ras, geslacht en armoede op de gezondheid van kinderen en gezinnen, en hun bijdrage aan een goed lopende gemeenscha. Ze deed dit vele jaren voordat het standaardonderwerpen werden in het onderwijs in de volksgezondheid. 

Gezondheidszorg

Tot in de jaren negentig publiceerde Butter meerdere artikelen over de gezondheidszorg in de VS, met een focus op verloskunde en de gezondheid van vrouwen. In 1996 ging ze met emeritaat, waarna ze zich meer begon te uitten over haar verleden in de Sjoa. Ze had er al wel eens over gesproken tijdens een spreekbeurt van haar dochter in 1976, maar maakte er geen project van.

De positieve reacties die Butter toen kreeg, moedigden haar aan om de lezingen uit te breiden naar een breder publiek, waaronder met een paneldiscussie over Anne Frank. Ze vertelde haar verhaal in de VS maar ook ver daarbuiten. Dat rondreizen bleef ze tot op een jaar voor haar dood. In 2002 richtte Butter een discussiegroep voor Joods-Arabisch begrip op: de vrouwengroep Zeitouna.

Nooit meelopen

Butter was eveneens oprichter van de Raoul Wallenberg-lezing aan de Universiteit van Michigan. Zo zei de: “Wees nooit een meeloper. Kwel niemand, onderdruk niemand, discrimineer niemand, geef iedereen een kans, hoe anders ze ook mogen zijn. En verdrink nooit in zelfmedelijden. Ga door.” In 2024 verdiende Butter het Bundesverdienstkreuz, de hoogste civiele Duitse orde.

Onderscheiding

Op 20 juni 2024 viel Butter wederom in de prijzen. Toen kreeg ze het Amerikaanse Federal Cross of Merit opgespeld voor al haar baanbrekende voorstellen. Haar Holocaust-educatie voornamelijk aan studenten in de VS en Duitsland te geven. De Duitse federale overheid erkende deze inzet in 2024 met het Bundesverdienstkreurz, de hoogste burgerlijke onderscheiding van Duitsland.

Onschatbare waarde

Butter, die bekend was in beide landen, overleed op vrijdag 2 oktober in de VS. Haar dood brengt veel teweeg, met name in Duitsland. “Cultur- staatssecretaris Wolfram Weimer (CDU) bracht hulde aan de verdiensten van Butter. “Met Irene Butter verliezen we een indrukwekkende stem van herinnering en een onvermoeibare strijder voor vrede”, verklaarde Weimer. “Haar moed om haar stem te verheffen en haar persoonlijke verhaal als Jood te vertellen is van onschatbare waarde.”