Gestolen Kandinsky overgedragen aan erven voormalige Joodse eigenaren

Het schilderij ‘Bild mit Häusern’ van Wassily Kandinsky is door de gemeente Amsterdam overgedragen aan de erven van de Joodse voormalige eigenaren. Het gaat om roofkunst dat in het Stedelijk Museum hing. De Restitutiecommissie oordeelde in 2018 in een bindend advies dat de gemeente niet gehouden was tot teruggave, maar vorig jaar besloot de gemeente naar aanleiding van het rapport van de Commissie Kohnstamm om in overleg te treden met de erven. Er kwam een vaststellingsovereenkomst over de teruggave van het doek. ‘Bild mit Häusern’ hing tot maandag in het Stedelijk Museum en is nu in het bezit van de erfgenamen.

De erven en de gemeente Amsterdam hebben op basis van wederzijds respect een vaststellingsovereenkomst bereikt, zo laat het college van burgemeester en wethouders in een persbericht weten. Het werk werd maandagochtend overgedragen in het bijzijn van cultuurwethouder Touria Meliani (GroenLinks), James Palmer van de Mondex Corporation (vertegenwoordiger van de erven) en directeur Rein Wolfs van het Stedelijk Museum. Kandinsky’s ‘Bild mit Häusern’ is gemaakt in 1909 en laat een figuur zien in een kleurrijk, geabstraheerd landschap.

‘De gemeente en de erven zijn het eens dat de teruggave recht doet aan het uitgangspunt om kunstwerken, die tijdens de Tweede Wereldoorlog onvrijwillig uit bezit zijn geraakt door omstandigheden die direct verband hielden met het nazi-regime, waar mogelijk aan de toenmalige eigenaren of hun erfgenamen terug te geven’, aldus het persbericht.

Reacties
Wethouder Meliani: “We mogen het onbeschrijfelijk leed en het onrecht dat de Joodse bevolking is aangedaan in de Tweede Wereldoorlog nooit vergeten. Voor zover er nog iets hersteld kan worden, hebben we als samenleving de morele plicht daarnaar te handelen. Dat geldt ook voor de vele kunstwerken die in bezit waren van Joodse burgers en geroofd werden door de nazi’s of op een andere manier uit bezit zijn geraakt van de eigenaren.”

Vandaag start een nieuw hoofdstuk in de levens van de familie Lewenstein na hun jarenlange zoektocht naar rechtvaardigheid, waardigheid en respect, zei hun vertegenwoordiger Palmer, die benadrukte dat de burgemeester van Amsterdam en andere openbare bestuurders de erven hebben gesteund. “Nederland kan trots zijn op het nieuwe restitutiebeleid na de uitspraak van de commissie Kohnstamm, Hiermee geeft het het goede voorbeeld aan andere landen om op een eerlijke manier met erfgenamen van kunstwerken van Joodse eigenaren om te gaan.”

Het Stedelijk Museum neemt met opgeheven hoofd afscheid van ‘Bild mit Häusern’. “Dit afscheid markeert een belangrijk moment in de Nederlandse restitutiepolitiek, volgend op de aanbevelingen van de commissie Kohnstamm. Tegelijkertijd is het voor het museum ook een afscheid met weemoed, omdat het schilderij een zo belangrijke schakel in onze historisch gegroeide collectie was, geliefd bij onze bezoekers,” aldus museumdirecteur Wolfs.

Aanloop tot teruggave
In 2013 hebben de erven van de voormalige eigenaren een verzoek tot restitutie van het schilderij ‘Bild mit Häusern’ gedaan. Met de gemeente hebben ze vervolgens samen de zaak aan de Restitutiecommissie voorgelegd voor een bindend advies. De commissie oordeelde in 2018 dat de gemeente niet gehouden was tot restitutie, waarna de erven naar de rechter stapten. In 2020 publiceerde de commissie Kohnstamm, ingesteld door het ministerie om het teruggavebeleid te evalueren, het rapport ‘Streven naar rechtvaardigheid’. Kohnstamm adviseerde onder meer om een nieuw beoordelingskader vast te stellen.

De gemeente Amsterdam onderschreef in februari 2021 de conclusies van de commissie Kohnstamm en kondigde aan in overleg te treden met de erven over het werk van Kandinsky. ‘De gemeente en de erven achten het beiden aannemelijk dat de Restitutiecommissie bij een herbeoordeling van het verzoek, op basis van het eerder verrichte feitenonderzoek en het nieuwe beoordelingskader, zou adviseren tot restitutie van het schilderij. De gemeente en de erven hebben vervolgens een vaststellingsovereenkomst gesloten, met als gevolg dat de gemeente vandaag is overgegaan tot teruggave van het kunstwerk’, zo luidt het.