Leermeester – column Raya Lichansky

Maarten Frankhuis, oud-directeur van Artis, overleed vorig maand op 84-jarige leeftijd. In haar periode als rondleider in de dierentuin had Raya Lichansky vaak met hem te maken. Hij was een leermeester en iemand die echt veel wist van de geschiedenis van Artis, ook waar het over de bange jaren ’40-’45 ging. Lichansky is hem veel dank verschuldigd.

Het was een droge mededeling op 14 september 2026: ‘Maarten Frankenhuis, oud-directeur van Artis, is op 84-jarige leeftijd overleden’, maar ik schrok ervan. Vreemd eigenlijk dat mensen die in ons leven belangrijk zijn, het eeuwige leven hebben tot het tegendeel bewezen wordt. Niet dat ik nou zo vaak aan hem dacht, de laatste jaren, maar bij leven al was hij voor mij toch onvergetelijk.

Rondleider

Onze paden kruisten elkaar in de Amsterdamse dierentuin. Ik was daar, na een periode van gedwongen werkloosheid, publieksrondleider geworden. Het is een van de leukste dingen die ik ooit heb gedaan. Ik mocht de Artis-bezoekers enthousiast maken voor de ongelofelijke rijkdom van de natuur en ze tegelijkertijd op een positieve manier betrekken bij alles wat die rijkdom bedreigt.

Joodse bestuurders

Een vast onderdeel in mijn verhalen was de geschiedenis van de Amsterdamse stadsdierentuin. Die gaat terug tot 1838, en in die bijna tweehonderd jaar is er heel wat gebeurd dat beslist niet onder het stof van de tijd mag verdwijnen. De jaren ’40-’45 nemen voor mij daar een belangrijke plaats in. Van de drie Joodse bestuursleden van Artis overleefden er twee, één beroofde zichzelf op de dag van de capitulatie op 15 mei 1940 van het leven, samen met zijn vrouw.

Directeur Armand Sunier, Zwitser van geboorte en met enige militaire ervaring, wist met veel lef de enige overgebleven Joodse medewerker als ‘onmisbaar voor het voortbestaan van de dierentuin’ in dienst te houden en hem in 1943 hielp te ontkomen naar Zwitserland.

Onderduikers

Wat de Duitse bezetter nooit geweten heeft, is dat Artis ook onderduikers herbergde. Hoeveel? Zelfs Maarten Frankenhuis heeft in de tientallen jaren dat hij onderzoek deed naar dat stuk geschiedenis van zijn dierentuin, nooit kunnen achterhalen hoeveel het er zijn geweest, maar de aantallen lopen van honderd tot meer dan driehonderd.

Hij werd mijn grote voorbeeld hoe je geschiedenis tot leven brengt. Zoals hij het beeld wist op te roepen van de Joodse onderduikers in de holle ruimtes van de Apenrots en de Bokkenrots die aan ontdekking ontsnapten omdat de verzorgers Duitse soldaten angstverhalen op de mouw speldden over een voor mensen zeer besmettelijke ziekte van de dieren en dat ze dus beslist niet op het verblijf moesten gaan, alsof hij er zelf bij geweest was!

Of het verhaal van Duifje van den Brink, een Joodse vrouw die overdag als gewone vaste bezoekster in het park rondliep en zich ’s nachts, geholpen door verzorgers, schuil hield in het Wolvenhuis. Ze overleefde en ging na de oorlog tegenover de dierentuin die haar het leven had gered.

Dank

Wie het geluk heeft gehad Maarten Frankenhuis éénmaal te horen vertellen zal sommige plekken van Artis nooit meer met dezelfde ogen kunnen bekijken. Ik hoop, heel onbescheiden, dat mij dat ook een beetje gelukt is. Met grote dank aan Maarten Frankenhuis z.l..