‘Moss & Freud’, kunst als daad – filmrecensie

Er is een paradox in het leven van de Joodse kunstenaar Lucian Freud die de film Moss & Freud niet uitspreekt, maar die onderhuids continu aanwezig is. Regisseur James Lucas kiest voor intimiteit boven geschiedenis — een begrijpelijke keuze, maar ook een gemiste kans. Toch is de film zeer de moeite waard om te zien.

Lucian Freud werd in 1922 geboren als kleinzoon van de man die de wereld leerde kijken naar wat er onder de oppervlakte schuilgaat: Sigmund Freud, Joods en grondlegger van de psychoanalyse, de ontleder van het onbewuste. Zijn vader Ernst, architect en vierde kind van Sigmund, vluchtte in 1933 met vrouw en zonen Berlijn uit toen het nationaalsocialisme de stad greep.

Lucian was tien jaar. Wat er van Berlijn overbleef in die jongen toen, en wat er van die vlucht overbleef in de man die hij werd, is niet met een pen te beschrijven, maar waarschijnlijk wel in verf te vatten.

Naked portrait

Regisseur James Lucas kiest voor een hedendaags tijdsbeeld: Londen, 2002. De tachtigjarige Lucian Freud nodigt het wereldberoemde supermodel Kate Moss uit voor een portret. Freud schilderde zelden celebrities – hij weigerde zelfs prinses Diana – maar Moss vormt een uitzondering. Zeven avonden per week, van zeven uur ‘s avonds tot twee uur ‘s nachts, zit zij naakt op een smal bed in zijn atelier in Kensington. Maandenlang. Het resultaat, Naked Portrait, wordt in 2005 verkocht voor bijna vier miljoen pond.

Eindeloos kijken

Lucas maakt van die schildersessies bijna een psychoanalyse – en dat is geen toeval. Freuds werkwijze was altijd al een kwestie van eindeloos kijken, van de menselijke figuur uitwringen tot er iets waars overbleef. De Britse kunstcriticus Martin Gayford, die zelf lang voor Lucian Freud poseerde, schreef dat hij tijdens de sessies onwillekeurig moest denken aan Sigmund. Lucians blik had iets van zijn grootvaders oor: geduldig, doordringend, meedogenloos, vriendelijk.

Boos

Derek Jacobi speelt Freud als een man die zijn lichaam begint te verliezen maar zijn concentratie niet. Hij is stipt tot op het irritante af, boos als Moss enkele minuten te laat is, en staat tegelijk toch open voor het onverwachte. Jacobi is een acteur die iets kan doen wat zeldzaam is: aanwezig zijn zonder te acteren. Zijn Freud is geen monument voor een legende, maar een portrettering van een mens van vlees en bloed.

Geen clichéversie

Actrice Ellie Bamber speelt Moss met een eigenzinnige ingetogenheid. Haar Moss is niet de clichéversie van het topmodel dat zichzelf ontdekt: zij is iemand die al lang zichzelf kent en nu eens wil weten wat een ander in haar ziet. Die omgekeerde blik — het model dat de schilder bestudeert — is de stille motor van de film.

Wat Moss & Freud onderscheidt van de gewone kunstenaarsbiopic is dat hij niet pretendeert alles te verklaren. Lucas laat het mysterie van Lucian Freud intact: wat passeerde er werkelijk tussen die twee mensen, in dat atelier, in die nachtelijke uren? Het schilderij bestaat, de vriendschap bestond — maar de rest blijft een raadsel.

Intimiteit

Toch ontbreekt er iets. De film laat Freuds Joodse biografie grotendeels rusten, terwijl juist deze achtergrond zijn werk zo kenmerkt. Lucian Freud schilderde het menselijk vlees met de obsessie van iemand die weet dat lichamen kunnen verdwijnen. Iets dat hij met zijn familie maar van al te dichtbij had meegemaakt. Regisseur James Lucas kiest voor intimiteit boven geschiedenis — een begrijpelijke keuze, maar ook een gemiste kans.

Kunst als daad

Moss & Freud is desondanks een fijne film over kunst als daad van vertrouwen. Over wat er gebeurt als twee mensen besluiten eerlijk naar elkaar te zijn. Freud senior analyseerde de ziel via woorden. Zijn kleinzoon deed hetzelfde via het schildersdoek. Beiden kwamen uit Berlijn. En beiden lieten iets na dat niet verdwijnt.

Moss & Freud draait sinds 2 juli in de Nederlandse bioscopen.