NSC inzake Israël: van steun tot zorgen en sancties

Het vertrek van de bewindspersonen van Nieuw Sociaal Contract (NSC) uit het demissionaire kabinet-Schoof vanwege Israël, verraste vrijdag vriend en vijand. Ooit heette de partij ‘een vriend van Israël’ te zijn, maar daar lijkt nog weinig van over. Maar was NSC in de kern wel pro-Israël? Wat gebeurde er in de partij rond het dossier sinds de start van Pieter Omtzigts project? En wat gaat er nu gebeuren in het kabinet? Een achtergrondartikel.

“Als Israël zich niet verdedigt, is het de volgende dag weg,” zegt Pieter Omtzigt op 5 november 2023 in het lijsttrekkersdebat van RTL. Ongeveer drie weken voor de Tweede Kamerverkiezingen gaat het vooral over de vraag of hij premier van Nederland wil zijn en zo ja, hoe hij dan zal handelen. Omtzigt draait al een poosje om die vraag heen terwijl hij in de peilingen vaak als grootste of een-na-grootste uit de bus rolt.

Ook vindt Omtzigt het ‘verstandig om Israël te steunen in zijn recht op zelfverdediging’. Tijdens het RTL-debat gaat het over de oorlog die sinds 7 oktober woedt. Op die dag werden meer dan 1.200 Israëlische burgers en buitenlanders door Hamas vermoord en sindsdien slaat Israël hard terug. Daags na de terreurdaad stond Omtzigt achter het zelfverdedigingsrecht van Israël, maar van hem moest het land zich wel aan het internationaal recht houden.

Momentum weg

Door het gedraai en getreuzel van de NSC-lijsttrekker over de vraag of hij premier wil worden, verliest hij momentum. Ook andere lijsttrekkers overtuigen niet en in de laatste week voor de verkiezingen van maakt PVV-leider Geert Wilders een eindspurt: zijn partij wordt de grootste met 37 zetels en Omtzigt eindigt op de vierde plek met twintig zetels. Door de uitslag wordt NSC in de armen van de PVV gedreven, met de VVD en BBB erbij.

Ex-ambassadeur

Het is in deze dagen dat ene Caspar Veldkamp ook in de media optreedt. Deze oud-diplomaat en ex-ambassadeur van Nederland in Israël staat op de kandidatenlijst van NSC, en zal worden verkozen tot Tweede Kamerlid. Als iemand deskundig is op het dossier Israël en de Palestijnen, dan is hij het wel, zo wordt vaak gezegd. In de Kamer wordt algauw duidelijk dat deze bewering klopt.

Debatten

Het is Veldkamp die als Kamerlid in debatten met nuttige bijdragen komt over Israël en Gaza, en ook een realistisch en pragmatisch geluid laat horen zonder Israël of de Palestijnen af te vallen. In de media beroept hij zich op zijn ervaringen in Israël. In de periode na 7 oktober waarschuwt hij bijvoorbeeld over inmenging van Hezbollah in het conflict, wat volgens hem een escalatie zou betekenen omdat zij ‘zwaardere wapens’ hebben.

Oproep

Terug naar 7 oktober, waarop Veldkamp twittert achter Israël te staan: ‘Grote aanval met raketten op Israël – met burgers als doelwit – en infiltratie vanuit Gaza-strook. Vreselijke beelden. Escalatie die geen land kan accepteren. Mijn gedachten bij dit land waar ik vier jaar werkte en in juni nog bezocht en bij Palestijnen die lijden onder Hamas’. Later doet hij op Radio 1 een oproep om een marineschip naar Gaza te sturen voor hulp.

Onderzoek

De oorlog in Israël en Gaza hakt er stevig in, ook in politiek Den Haag, waar NSC na de verkiezingen een moeizame formatie aangaat met de PVV, VVD en BBB, drie partijen die uitgesproken pro-Israël zijn. Duidelijk wordt dat Nederland zijn pro-Israëlische lijn zal volhouden, zo niet versterken. NSC blijkt het meest Israël-kritisch, maar schikt zich. Zo wil Wilders de ambassade verhuizen naar Jeruzalem. Onder druk van NSC komt er slechts een voorgenomen onderzoek.

Huis Ten Bosch

Na ruim zeven maanden formeren staat op 2 juli 2024 het nieuwe, rechtse kabinet met koning Willem-Alexander op de trappen van Paleis Huis Ten Bosch. Namens NSC is Veldkamp minister van Buitenlandse Zaken geworden. Eerder heeft hij al aangegeven dat Nederland invloed op Israël wil uitoefenen, maar dan zoveel mogelijk achter de schermen. Veldkamps strategie en werkwijze worden voorzichtig.

Jordanië

Al snel is Veldkamp aan de bal als PVV-leider Wilders roept dat Jordanië eigenlijk ‘de echte Palestijnse staat’ is. Hij veroorzaakt een diplomatieke rel en de NSC-minister mag zijn eerste brandje blussen door te bellen met zijn Jordaanse collega. Nee, Wilders maakt geen deel uit van de regering maar is Kamerlid, dus mag hij zeggen wat hij wil, aldus Veldkamp, die de Jordaniër verzekert dat Nederland het land gewoon ziet zoals het is.

Hoofdlijnenakkoord

Na het zomerreces van 2024 komt het nieuwe kabinet met een hoofdlijnenakkoord. Daarin staat: ‘Nederland steunt het bestaansrecht en het recht op veiligheid van de staat Israël en verzet zich tegen de ontkenning en bedreiging hiervan, met name door Iran en zijn vazallen. Ten aanzien van het Israëlisch-Palestijns conflict blijft Nederland streven naar een duurzame oplossing die door beide partijen wordt gedragen, waarbij het uitgangspunt de tweestatenoplossing blijft’.

Contrair?

Vooral de NSC-ministers zouden juist hebben aangedrongen op de tweestatenoplossing, een uitgangspunt van de internationale gemeenschap. Als er gekozen zou zijn voor een eenstaatoplossing of als de tweestatenoplossing niet in het program zou zijn benoemd, zou Nederland internationaal gezien contrair gaan. Dat strookt niet met de rechtstatelijkheid waar NSC zich zo aan wil houden.

Omtzigt

Niettemin krijgt het kabinet-Schoof kritiek van linkse en progressieve oppositiepartijen inzake Israël. Zij vinden het kabinet en Veldkamp te soft tegen Israël en halen het internationaal recht aan. Volgens ingewijden is de minister daar gevoelig voor. Ook NSC-leider Omtzigt laat zich vanuit de Kamer kritischer over Israël in de oorlog tegen Hamas uit, het internationaal recht aanhoudend. Tijdens het najaarscongres van NSC zegt hij wel nadrukkelijk achter Joods Nederland te staan.

‘Jodenjacht‘

Alles komt in een ander vaarwater wanneer Maccabi Tel Aviv-supporters op 7 november 2024 in Amsterdam worden opgejaagd en gemolesteerd. Veldkamp spreekt van ‘een schaamteloze, onaanvaardbare uiting van antisemitisme’ en belt met zijn Israëlische collega Gideon Sa’ar. Die heeft ook contact met Wilders, die een bezoek aan hem en Israël heeft geregeld. Dit gebeurt buiten Veldkamp om, wat hem verrast.

Reizen

Het voorgenomen bezoek van Wilders aan Israël lekt uit en levert hem de nodige publiciteit op. Niet alleen Veldkamp maar ook premier Dick Schoof moet hierover aan journalisten duidelijkheid bieden: de PVV-leider mag op eigen titel naar Israël gaan en spreekt niet namens het kabinet of Nederland. Zelf heeft Veldkamp ook een reis naar Israël in de planning staan, maar dat wordt uiteindelijk lastig.

Israël boos

Daags voor Veldkamps vertrek naar Jeruzalem wordt zijn reis geschrapt. Israël is boos over over het Nederlandse standpunt dat het arrestatiebevel van het Internationaal Strafhof in den Haag tegen premier Benjamin Netanyahu zal worden nageleefd. Het Hof wil Netanyahu berechten wegens oorlogsmisdaden en Nederland is gastland van het Hof.

Geen ruzie

Het bezoek van Wilders mag wel doorgaan van de Israëli’s, wat ook gebeurt. Het wekt ergernis op bij coalitiepartners NSC en VVD. Die vinden het onhandig en ongepast, maar willen er geen ruzie over maken. Er is eerder al genoeg gedoe geweest in het kabinet, dat bijna gevallen is om vermeende discriminatie van inmiddels afgetreden NSC-staatssecretaris Norah Achabar. Wilders is twee dagen in Israël, waar hij onder meer de West Bank bezoekt en hoogwaardigheidsbekleders treft.

Albanese

In de eerste maanden van 2025 worden de plooien tussen de coalitiepartijen rond het dossier Israël enigszins gladgestreken. Zo weigert Veldkamp de omstreden VN-vertegenwoordiger Francesca Albanese te ontvangen, wat wordt toegejuicht door Wilders. De oorlog in Gaza sleept zich inmiddels voort. Wanneer Israël besluit geen hulp meer toe te laten in de strook om zo Hamas uit te roken, komt er een kentering.

Zorgen

In debatten met de Kamer spreekt Veldkamp zich vaker kritisch over Israël uit. Hij maak zich zorgen en neemt de woorden ‘worsteling’ en ‘dilemma’ in de mond waar het over het optreden van Israël in Gaza gaat. Uiteindelijk besluit hij dat de rem er af gaat; met het internationaal recht in de hand gaat hij in Europa een lobby aan om Israël harder aan te pakken.

Ambassadeur ontboden

De eerste grote stap in Veldkamps nieuwe koers volgt wanneer vijftien ambulancemensen in Gaza door het Israëlische leger worden gedood, dat hen per abuis aanzag voor Hamas-terroristen [bekend is dat Hamas ambulances misbruikt om zich mee te verplaatsen, red.]. Veldkamp ontbiedt de Israëlische ambassadeur in Den Haag, Modi Ephraïm, om hem de les te lezen over wat er is gebeurd.

Klever

De nieuwe houding wekt volgens ingewijden wrevel bij zijn collega’s van PVV, VVD en BBB in het kabinet. Zij zien het optreden van Veldkamp als solo-actie. Zo wordt PVV-minister Reinette Klever van Ontwikkelingshulp – zij deelt het departement met de NSC’er – niet geïnformeerd. Ook PVV-leider Wilders is vanuit de Kamer ‘not amused’. NSC-leider Omtzigt is inmiddels vertrokken uit de politiek, onder meer omdat hij de werkdruk niet meer aankan. Hij wordt opgevolgd door Nicolien van Vroonhoven.

Verbazing

In mei komt Veldkamps lobby in de EU tegen Israël in een stroomversnelling: Nederland wil een onderzoek naar Israël. Als daaruit blijkt dat het oorlogsrecht of mensenrechten in Gaza worden geschonden, moet de EU het associatieverdrag met Israël opschorten, stelt Veldkamp. Er is verbazing bij andere EU-landen: het altijd pro-Israëlische Nederland voegt zich plots bij landen als Spanje en Ierland, lidstaten die uitgesproken Israël-kritisch zijn en verder willen gaan; en dat is op zijn zachtst gezegd raar.

Crisis

Als Geert Wilders op 3 juni 2025 het kabinet-Schoof opblaast, volgen de analyses over het hoe en waarom. Vrijwel alle politieke commentatoren zeggen dat de houding van het kabinet en Veldkamp voorop, tegen Israël, voor hem een van de redenen was om het kabinet op te blazen. De PVV-bewindspersonen vertrekken en het kabinet moet demissionair verder.

Vrij spel

Door het vertrek van Wilders’ mensen en het wegvallen van de steun van de PVV voor dit kabinet, heeft de inmiddels demissionaire minister Veldkamp vrij spel. Hij gaat hard door met zijn straffe insteek tegen Israël in de hoop zo iets te kunnen bewegen. Voor linkse en progressieve oppositiepartijen is dat echter niet genoeg. Zo wil GroenLinks-PvdA een totale wapenboycot tegen Israël, iets wat wordt ontraden voor Veldkamp. De motie-Piri redt het mede daardoor niet.

Niet op een lijn

Tegelijkertijd zit de NSC-minister niet geheel met zijn fractie in de Kamer op een lijn. Uit bijdragen van NSC-Kamerlid Isa Karaman blijkt dat de fractie iets milder is tegenover Israël dan hun minister. Karaman krijgt de wind van voren van onder meer D66, de Partij voor de Dieren en de politieke beweging DENK, die allen meer willen dan dat NSC-minister Veldkamp thans doet en belooft.

Eigen stappen

Een maand later, op 3 juli 2025, verkondigt Veldkamp dat Nederland eenzijdig stappen tegen Israël zal nemen als de EU niets zal doen. Het gaat om een vlucht naar voren, wat kort daarna blijkt dat er uit het eerder genoemde onderzoek weinig bewijzen zijn die kunnen zorgen het stoppen van het associatieverdrag met Israël. Eigen maatregelen tegen Israël, dat wordt nu de inzet van Veldkamp.

Debatten

Er volgt in augustus nog een spoeddebat over Israël en Gaza met de Kamer, gevolgd door een tweeminutendebat. Onderwijl probeert Veldkamp zijn collega’s van de pro-Israëlische BBB en VVD te overtuigen, maar dat is tevergeefs. Toch is er een gaatje: volgens ingewijden zou de VVD hebben laten doorschemeren dat er zaken te doen zouden zijn, waardoor Veldkamp zich sterker voelde en zichzelf ging volharden.

Rol VVD

Alles komt aan op vrijdag 22 augustus, de dag waarop een kabinetsberaad staat gepland. Tijdens de ministerraad krijgt Veldkamp de handen niet op elkaar, waarna hij besluit op te stappen. De andere NSC-bewindspersonen doen hetzelfde, daarmee een crisis in de crisis veroorzakend. Vooral de VVD zou hier debet aan zijn: die partij zou bij Veldkamp hebben laten doorschemeren bereid te zijn tot een compromis.

Eddy

De signalen van de VVD moeten Veldkamp hebben gesterkt in zijn strijdvaardigheid om zijn beleid door te drukken. In de Trêveszaal krijgt hij uiteindelijk de deksel op de neus. Volgens Nieuwsuur liep Veldkamp ineens weg uit de zaal om buiten zelf aan de journalisten zijn vertrek bekend te maken. De rest van het NSC-smaldeel vertrok ook. Vicepremier en minister Eddy van Hijum, tevens lijsttrekker, gaat weer terug naar de Kamer, waar hij zijn handen vrij zal hebben om zijn mening te geven en zich in de kijker te spelen.

Unicum

Van de twintig Kamerzetels van NSC is in de peilingen al maanden weinig tot niets meer over. De partij zou bij verkiezingen een zetel of nul zetels halen. Door het demissionaire kabinet te verlaten – een unicum in de Nederlandse parlementaire geschiedenis – speelt NSC het hoog op, mogelijk in de hoop zich zo weer relevant te maken in de politiek en verkiezingstijd. De vraag is of Van Hijum in staat is het tij te keren.

Politieke spin

Veel kiezers zien NSC niet meer staan door de vele ruzies in het kabinet-Schoof waar NSC-bewindspersoenen bij betrokken waren. Tegelijkertijd is Pieter Omtzigt, de grote man, niet meer in beeld en waren er ongelukkige optredens van tussenpaus Van Vroonhoven. Met zijn allen vertrekken omwille van het Israëlbeleid wordt door kenners gezien als politieke spin. Mogelijk hebben veel kiezers dat door.

Kentering

In feite is NSC vrijwel altijd kritisch tegenover Israël geweest, maar dat bleef in de eerste negen maanden van het kabinet-Schoof behoorlijk onder de oppervlakte. Na het afsluiten van de Gazastrook door de regering Netanyahu, de ontstane zorgen van Veldkamp en het ambulance-incident in Gaza, was er een duidelijke kentering in het Nederlandse beleid.

Koers?

Het is nu aan de overgebleven regeringspartijen VVD en BBB om de dossiers van Veldkamp op zich te nemen. Of het demissionaire kabinet doorgaat met diens koers valt nog te bezien. In ieder geval kunnen de overgebleven twee partijen niet rekenen op een ruime Kamermeerderheid, laat staan een gewone. De Kamer wordt daardoor machtiger en mogelijk moet het kabinet van de Kamer straks doen wat het zelf niet wil: Israël in de ban doen.

Verkiezingen

Volgens watchers probeert NSC politiek munt te slaan uit het vertrek uit het demissionaire kabinet. De Tweede Kamerverkiezingen zijn op 29 oktober en de partij staat er beroerd voor in de peilingen. ‘Gaza’ is al de hele zomer een politiek thema, maar de campagne moet nog op gang komen. Er hangen ook andere thema’s in de lucht, zoals de hypotheekrenteaftrek en de veiligheid van vrouwen op straat. Nederlanders zijn vooral daar mee bezig. Mocht er een staakt-het-vuren in Gaza komen, dan neemt de belangstelling ervoor naar verwachting af.