Orbán en Joods Hongarije: tussen kritiek en steun

In Hongarije zijn zondag parlementsverkiezingen, die gelden als een referendum voor de zittende premier Viktor Orbán. In de peilingen staat hij er voor het eerst in jaren slecht voor. Deskundige Huub Bellemakers zocht in Boedapest uit hoe de Joodse gemeenschap van Hongarije zich verhoudt tot Orbán en deze verkiezingen. Zijn analyse laat zien dat de Hongaarse Joden verdeeld zijn over hun premier.

Sinds Viktor Orbán en zijn partij Fidesz in 2010 aan de macht kwamen, heeft het Hongaarse regeringsbeleid voor de Joodse gemeenschap een opvallend tegenstrijdig karakter aangenomen. Enerzijds profileert Orbán zich als een fervent beschermer van Israël en het Jodendom, anderzijds wordt zijn regering door critici beschuldigd van het aanwakkeren van antisemitisme en het rehabiliteren van figuren uit het Hongaarse collaboratie-verleden.

En dat in een land waar de Joodse gemeenschap voor de Tweede Wereldoorlog ruim een vierde van de bevolking van Boedapest uitmaakte en waar anno 2026 Joodse intellectuelen nog steeds een prominente plek innemen in het publieke debat.

Pro-Joods beleid

Orbán heeft zich officieel altijd uitgesproken tegen antisemitisme. Zo sprak hij de Hongaarse extreemrechtse partij Jobbik tegen toen die met antisemitische voorstellen kwam, zoals de eis om ‘lijsten met Joodse ambtenaren’. De regering heeft ook Joods cultureel erfgoed beschermd. Zo betaalt Orbán’s kabinet ruimhartig mee aan het herstel van synagogen, zoals recentelijk nog de Rumbach-synagoge. Daarnaast investeert de regering ook in religieus en taalkundig onderwijs en in Joodse culturele instellingen.

Israël

Op diplomatiek vlak heeft Orbán een uitgesproken pro-Israëlisch standpunt ingenomen. Hij bezocht Israël meerdere malen en onderhield warme betrekkingen met premier Benjamin Netanyahu. Boedapest blokkeerde herhaaldelijk gezamenlijke EU-verklaringen die kritiek uitten op het Israëlische beleid.

Orbán presenteerde zijn houding tegenover Israël als een principiële solidariteit met het Joodse volk en als bescherming tegen antisemitisme – dat laatste is een bedreiging die hij vooral toeschreef aan moslimimmigranten. Zeker na 7 oktober 2023 benadrukte hij dit standpunt.

Geen arrestatie

In april 2025 bezocht Netanyahu Hongarije. Orbán had al duidelijk gemaakt dat hij niet zou meewerken aan een arrestatie voor het Internationaal Strafhof in Den Haag. Veel Joodse organisaties waren blij met de komst van Netanyahu. Opvallend wel, aangezien in 2015 er nog veel kritiek was op zijn bezoek van toen aan Boedapest. Een regelrechte endorsement van Netanyahu aan Orbán, tijdens de conservatieve CPAC-conferentie, afgelopen maart,, onderstreepte nogmaals de band tussen de twee leiders.

Soros

In de jaren onder Orbán was er echter ook veel kritiek uit Joodse hoek wegens het aanwakkeren van antisemitisme. Het meest pregnante voorbeeld is de jarenlange campagne tegen de Hongaars-Amerikaanse filantroop George Soros, die ook een Joodse achtergrond heeft.

In 2017 en 2018 voerde Orbáns partij Fidesz een uitgesproken campagne tegen Soros en zijn organisatie  Open Soiciety Foundation, die beschuldigd werd van inmenging in de Hongaarse politiek. Het ging dan met name om een vermeend plan van de zakenman en filantroop om ook in Hongarije vluchtelingen uit niet westerse-landen toe te laten. Tijdens deze campagne barstte het van de antisemitische beelden: Soros als octopus, Soros als vertegenwoordiger van het ‘linksliberale bankwezen’, allemaal open en bloot. 

Opportunistisch

Na de anti-Soros-affichecampagne van 2017 werden tal van billboards al snel beklad met antisemitische uitdrukkingen. Critici stellen dat Orbán antisemitisme niet alleen tolereert wanneer het hem uitkomt, maar het actief aanwakkert om steun voor zichzelf en zijn partij te vergroten.

Recentelijk wezen sceptici ook op de toekenning van staatsonderscheidingen aan twee prominente schrijvers die bekend staan om hun antisemitische opvattingen – een directe tegenstrijdigheid met Orbáns beweerde ‘nultolerantie’ voor antisemitisme. Het gebruiken van hondenfluitjes als ‘de liberale financiële elite’, ook in deze verkiezingscampagne, laat zien dat antisemitisme in Hongarije nooit echt verdwenen is.

Na 7 oktober

Een cruciale wending in de verhouding tussen de Joodse gemeenschap en Orbán deed zich voor na 7 oktober 2023, de dag waarop terreurorganisatie Hamas 1.200 Israëlisch en buitenlanders vermoordde. Joodse instellingen reageerden op de angst die nadien onder Hongaarse Joden ontstond door naar Orbán toe te bewegen, die stelt dat alleen hij de Joodse veiligheid kan garanderen en Israël internationaal kan steunen.

Deze toenadering weerspiegelt zich ook in de top van de grootste Joodse koepelorganisatie MAZSIHISZ. Onder de nieuwe voorzitter Andor Grósz, die in 2023 aantrad, heeft zijn organisatie openlijk afstand genomen van de kritische opstelling die zijn voorganger tegen de premier had. Vicevoorzitter Tamás Mester bestempelde een vroegere toespraak waarin Orbán werd bekritiseerd als een ‘diplomatieke fout’. Jewish Currents.

Joods kwartier

Een subtiel maar economisch belangrijk aspect van Orbáns beleid is zijn inzet van het Joodse erfgoed als toeristische troef. Hij gebruikt het zichtbaar Joodse karakter van de wijk Erzsébetváros in Boedapest om zijn bewering te onderbouwen dat Hongarije ‘het veiligste land in Europa voor de Joodse gemeenschap’ is. Jewish Currents

Joodse organisaties profiteren van deze investeringen, wat hen vatbaar maakt voor kritiek dat zij in ruil hun onafhankelijke stem inleveren. De gemeenschap is zelf echter diep verdeeld. Chabad, dat de laatste jaren aan invloed heeft gewonnen binnen Hongarije, was enthousiast tijdens Netanyahu’s laatste bezoek. Echter, een groot deel van de Hongaarse Joden, die vooral politiek liberaal zijn, ziet Netanyahu als ‘de Israëlische Orbán’ en dat is niet positief bedoeld.

Na de verkiezingen?

Komende zondag gaan de Hongaren naar de stembus om een nieuw parlement te kiezen en voor het eerst in zestien jaar tijd lijkt Orbáns regering te wankelen. Péter Magyar, afkomstig uit Orbáns partij Fidesz, voert oppositiepartij Tisza aan en loopt in de meeste peilingen voorop.

Magyar heeft eigenlijk weinig gezegd over de Joodse gemeenschap, maar verwacht wordt dat hij het steunbeleid van de huidige regering zal voortzetten. Hij zal wel minder toenadering zoeken tot Netanyahu, die ook een persoonlijke vriend is van Orbán. De vraag is of Joodse instellingen los kunnen komen van Fidesz en het hele systeem van afhankelijkheid dat die partij heeft gecreëerd.

Tweeslachtig

Het beleid van Orbán voor de Joodse gemeenschap is dus tweeslachtig. Het combineert strategische pro-Israëlische diplomatie en steun aan de Joodse culturele instellingen met binnenlandse retoriek, die door veel Joodse waarnemers als gevaarlijk wordt beschouwd. Na 7 oktober is er een duidelijke ruk naar Orbán geweest onder Joodse Hongaren en daardoor is de druk op Joodse instellingen om zich aan te passen aan Orbáns narratief alleen maar toegenomen.

Voor een deel van Joods Hongarije is toenadering pragmatisch en noodzakelijk; voor een ander deel is het een vorm van verraad aan de eigen kritische traditie. Die tweestrijd definieert nu de Joodse ervaring in Hongarije. Bij een eventuele regeringswissel zal de Hongaars-Joodse gemeenschap zich opnieuw moeten verhouden tot een nieuwe regering, een nieuwe verhouding die na zestien jaar Orbán op zijn minst wennen zal zijn.

Huub Bellemakers is historicus, campagnestrateeg en Hongarije-expert. Hij woonde in het land en spreekt de taal eveneens. Momenteel is hij in Boedapest voor de parlementsverkiezingen.