‘Terug!’ is nu al een onmisbare bron – boekrecensie

Emeritus-hoogleraar Willem de Haan wilde in zijn boek Terug! een stem geven aan de Joodse musici van het Koninklijk Concertgebouw die in de bange jaren ’40-’45 zijn weggehaald en vermoord. Volgens gastrecensent Leo Samama is hij daar goed in geslaagd. Het boek nu al een onmisbare bron voor wie een beeld wil krijgen van wat er in de Tweede wereldoorlog met deze Joodse musici is gebeurd

In het Concertgebouw werd op 16 oktober 2020 een plaquette in de vorm van een sculptuur van René Knip onthuld met daarop de namen van de zeventien Joodse orkestleden van het Concertgebouworkest, die in 1941 onder druk van de nazi’s uit de dienst werden ontslagen. Drie van hen hebben de oorlog niet overleefd. Het merendeel van de overlevenden keerde in 1945 terug in het orkest. Tot voor kort was hun geschiedenis nog niet geboekstaafd, met uitzondering van die van de harpiste Rosa Spier.

Voor emeritus-hoogleraar Willem de Haan was het ondenkbaar dat de Joodse musici van een wereldwijd zo beroemd orkest als dat van het Concertgebouw niet al veel eerder alle aandacht hadden gekregen die zij vanwege hun pijnlijke lot, maar zeker ook hun kwaliteiten als musici verdienen. Zo ontstond Terug! Ontslagen Joodse musici uit het Concertgebouworkest, 1940-1945. De Haan gaf hen stuk voor stuk een stem.

Dwingende eisen

In zijn boek wordt verhaald hoe de organisatie van het Concertgebouw – de chefdirigent, de directie en het bestuur – zijn omgegaan met de dwingende eisen van de bezetter met betrekking tot de Joodse musici in het orkest. Anderzijds krijgt elk van de zeventien musici een korte of langere biografische beschrijving, waardoor het pijnlijke lot dat elk van hen getroffen heeft gekaderd wordt door hun leven als musicus.

In Terug! heeft Willem de Haan op basis van grondig onderzoek tevens enkele mythen ontrafeld, zoals de rol van chefdirigent Willem Mengelberg. Nadat deze direct na de oorlog fel veroordeeld was voor zijn ‘collaboratie’ en daarna in de voortreffelijke biografische studie van Frits Zwart wellichts iets te veel lof toegezwaaid heeft gekregen, blijkt volgens De Haan dat Mengelbergs handelen ten aanzien van de Joodse musici in zijn orkest vooral ingegeven was door zelfbelang: hij kon zo veel vooraanstaande Joodse musici domweg niet missen.

Het onvermijdelijke

De eer voor de tactvolle en menigmaal moeizame onderhandelingen met de Duitse staf kwam echter toe aan Gerrit Hendrik de Marez Oyens J.C.zn, die in de oorlogsjaren plaatsvervangend bestuursvoorzitter van het Concertgebouw was. Zonder de moed te verliezen heeft deze geprobeerd het onvermijdelijke, namelijk eerst het ontslag en vervolgens de deportatie van de Joodse musici in zijn orkest, zo lang mogelijk uit te stellen en hen zo veel mogelijk het lot van de gaskamers te besparen.

Desondanks werden drie musici in Auschwitz en Sobibor vermoord, kwamen zes musici uiteindelijk, via Barneveld en Westerbork in Theresienstadt terecht en keerden uiteindelijk terug naar Amsterdam. Acht musici overleefden de oorlog deels in de onderduik. Twee van de veertien teruggekeerde musici besloten het orkest na korte tijd weer te verlaten, onder wie de bekende harpiste Rosa Spier. Twee musici overleden kort na de oorlog. Uiteindelijk konden zeven musici tot hun pensioen in het orkest hun werk voorzetten.

Vlot geschreven

De boeiende studie van Willem de Haan is ondanks de soms gedetailleerde uiteenzettingen met naam en toenaam van zovele andere musici dan de zeventien betrokkenen – immers elke behandelde musicus had zelf weer een heel netwerk om zich heen –, vlot geschreven en buitengewoon informatief. Het schrijnende lot en het grote onrecht dat de betreffende musici is aangedaan, zelfs tot na de oorlog nog, kan geen lezer ontgaan.

Het boek valt in twee delen uiteen: 82 pagina’s over alle gebeurtenissen in en rond het Concertgebouworkest tijdens de oorlogsjaren, en 74 pagina’s met levensberichten waarin elk van de ontslagen musici apart de aandacht krijgt, die hij of zij verdient. Tenslotte volgen er maart liefst 67 pagina’s met uitermate gedetailleerde voetnoten, waarvan een aanzienlijk aantal mijns inziens makkelijk in het lopende verhaal hadden kunnen worden opgenomen.

Ondanks de typo’s hier en daar en het gemis van een namenregister, is dit boek nu al een onmisbare bron voor wie een beeld wil krijgen van wat er tijdens de Tweede wereldoorlog met de Joodse musici van het Concertgebouworkest is gebeurd en hoe zij daarna de draad weer probeerden op te pakken.

Leo Samama is componist en musicoloog, en schreef zelf verschillende boeken over klassieke muziek en de muziekgeschiedenis.

Titel: Terug! Ontslagen Joodse musici uit het Concertgebouworkest, 1940-1945
Auteur: Willem de Haan
Uitgeverij: Verloren, Hilversum
ISBN: 9789464552379
Prijs: 24 euro