Terugblikkende grootheden uit de Joodse oudheid – recensie

Psychiater en Sjoa-overlevende Herman van Praag schreef met Aan de grenzen van het eindige een boek waarin koning Saul, koning David en koning Salomon, op hun leven reflecteren. Het levert een verhaal op waarin deze figuren herkenbaarder worden. ‘Het levert een soort alternatieve Bijbelverhalen op die een veelzijdig beeld geven van de hoofdpersonages’, aldus Anne Ornstein.

Wie Aan de grenzen van het eindige. De koningen Saul, David en Salomon maken de balans op van hun leven wil lezen, krijgt een boek met glanzend bruine kaft in handen waarop een mooie afbeelding prijkt van koning Salomon en de koningin van Seba. Het boek gaat over de eerste drie koningen van het oude Israël: Saul, David en Salomon.

Van Praag’s uitgangspunt is hoe deze drie koningen in de geschiedenis bekend zijn komen te staan: Saul als mislukkeling, David als de ideale heerser en Salomon als de wijze. Hij wil dit beeld nuanceren door de koningen op zichzelf te laten reflecteren. Daarbij maakt hij alleen gebruik van de tekst in de Tenach zelf, en zijn alle reflecties dus van Van Praag’s eigen hand. Het levert een soort alternatieve Bijbelverhalen op die een veelzijdig beeld geven van de hoofdpersonages.

Trajecten

Van Praag begint zijn boek met een korte weergave (dit noemt hij ook wel ‘trajecten’) van wat aan de periode van de koningen vooraf is gegaan: God’s roep aan Mozes om de Israëlieten van de slavernij uit Egypte te bevrijden, de uittocht uit Egypte, het ontvangen van de Thora, het onvermogen van de twaalf stammen om zich te verenigen, en de roep van de Israëlieten om een koning te hebben.

Reflectie

De reflectie van Saul vindt plaats middels een interview. Degene die interviewt, hij noemt zichzelf ‘coach’, is naar eigen zeggen ‘geen rechter’, en dit biedt ruimte voor een open blik. Het voelt een beetje alsof Saul op de therapie-sofa is gelegd. We lezen over de jaloezie die hij koesterde jegens David. We leren Saul kennen als naast een woeste vent, ook een kwetsbare man.

De reflectie van koning David, die veertig jaar lang op de troon heeft gezeteld, vindt plaats door middel van een ondervraging van zichzelf. David, die door de profeet Samuel tot koning wordt gezalfd terwijl Saul formeel nog aan de macht is, wordt relatable wanneer hij bijvoorbeeld God kritische vragen stelt: als de Eeuwige liever David dan Saul het koningschap zag bekleden, waarom liet Hij dat Saul dan niet op een directe manier weten? Aldus David. 

Ondervraging

Ook de reflectie van koning Salomon verloopt via een ondervraging van zichzelf. Het bekende ‘Salomonsoordeel’, waarbij Salomon erachter moet komen wie van twee vrouwen de moeder van een baby is, passeert de revue. Salomon trekt zijn oordeel van destijds in twijfel. Was zijn werkwijze om tot een goed oordeel te komen wel echt wijs? Kon hij daaruit wel echt herleiden wie de ware moeder was? We leren ook Salomon’s minder sterke kanten kennen, zoals zijn grote financiële rijkdom ten opzichten van een volk dat in armoede leefde. 

Psychiater

Aan het einde van zijn werk laat de auteur Salomon ook boek als Kohelet en Job – waarvan het auteurschap in de traditie aan Salomon wordt toegeschreven – evalueren, en daarbij komen Van Praag’s wijsheden als psychiater naar voren. “Bij iemand zijn en zwijgen, kan troostrijker zijn dan spreken”, aldus een via Salomon sprekende Van Praag.  

Toegankelijk

Wellicht heeft het te maken met Van Praag’s hoge leeftijd dat hij een boek schreef waarin het thema ‘terugblikken op je leven’ is. Aan de grenzen van het eindige is in elk geval een toegankelijk geschreven boek, zowel qua taal als qua opmaak. Hier en daar kom je wat spelfoutjes tegen, maar dat mag de leespret niet drukken.

Het boek heeft, onder andere doordat er afbeeldingen in staan, tevens iets luchtigs. Voor degene wier kennis vrijwel stopt na de vijf boeken van Mozes, is dit boek over de beroemde Joodse koningen uit Tenach erg leerzaam. En misschien is het mooiste van dit werk wel dat je ziet hoe mensen aan rijkdom winnen wanneer ze af en toe mild voor zichzelf kunnen zijn, maar zichzelf zo nu en dan ook kritisch kunnen ondervragen. 

Titel: Aan de grenzen van het eindige. De koningen Saul, David en Salomon maken de balans op van hun leven
Auteur: Herman van Praag
Uitgeverij: Damon
ISBN: 978 94 6340 392 4
Prijs: 24,90 euro