Veel valse hoop – boekrecensie

De digitale catalogus van de NIOD-bibliotheek telt meer dan achtduizend treffers voor ‘Jodenvervolging’ (voor ‘Holocaust’ iets meer), dus waarom weer een studie over dit onderwerp?

Omdat het goed is dat na de duizenden detailstudies van tijd tot tijd een overzichtswerk verschijnt, mede gebaseerd op die detailstudies. De jonge Duitse historica Katja Happe is het gelukt in vijfhonderd pagina’s een helder en veelomvattend boek over de Jodenvervolging in Nederland te schrijven. De titel Veel valse hoop slaat op de vooroorlogse periode (‘Nederland zal wel weer neutraal blijven’) én op de oorlogsperiode met de vele vrijstellingslijsten die uiteindelijk allemaal ‘platzten’. Zelfs de Joodse werkkampen in Noord- en Oost-Nederland werden door veel Joden als ‘veilig’ beschouwd.

Veel boeken over de Jodenvervolging in Nederland handelen vooral over de slachtoffers en de in Nederland verblijvende daders; Duitsers én Nederlanders. Happe laat duidelijk zien dat wat in Nederland gebeurde, niets iets geïsoleerds was en geeft de internationale context goed weer. Dat betreft niet alleen de verderfelijke plannenmakers in Berlijn, maar ook de talloze Joodse hulpverleningsorganisaties. De Joint Distribution Committee (Joint) of het World Jewish Congres hielden zich niet specifiek met Nederland bezig, maar dat gold wel voor de Irgoen Olei Holland en de Joodse Coördinatie Commissie (JCC) in Zwitserland. Dat deze organisaties zo goed als niets bereikten, kan hen niet kwalijk worden genomen. Er was zeker sprake van gebrekkige communicatie, bureaucratie en misverstanden, maar het belangrijkste punt was natuurlijk dat het de Duitsers primair om de Endlösung ging en niet om hulp te faciliteren.

Veel valse hoop is oorspronkelijk voor een Duits publiek geschreven voor wie bijna alles nieuw is, maar het is hier in Nederland een studie voor beginners en gevorderden. De geschiedenis van de ontrechting, beroving en isolering, gevolgd door deportatie en moord is wel het belangrijkste onderdeel van de Duitse bezetting. De meeste Nederlanders probeerden zonder kleerscheuren de oorlog door te komen en toen steeds meer van hen tot verzetsdaden wilde overgaan, was dat te laat voor het overgrote deel van de Joden. Toen er schuilplaatsen kwamen, waren er (bijna) geen Joden meer.

Deze recensie werd geschreven door David Barnouw

Titel: Veel valse hoop. De Jodenvervolging in Nederland 1940-1945
Auteur: Katja Happe
Uitgeverij: Atlas-Contact
ISBN: 9789045035888
Prijs: 39,99 euro