Vereniging Nachaliël: behoud Joods erfgoed Transvaalbuurt

En een geschreven raadsadres pleit de Joodse Buurtvereniging Nachaliël voor behoud van Joods bouwkundig erfgoed in de Transvaalbuurt. In deze Amsterdamse wijk woonden voor de Tweede Wereldoorlog veel Joodse Amsterdammers. Er zijn daarom relatief veel Joodse elementen te vinden en die moeten goed bewaard blijven, vindt voorzitter rabbijn Simon Bornstein. Mogelijk worden de gebouwen gesloopt.

De vereniging uit ernstige bezorgdheid over mogelijke sloop. ‘Samen met de Bond Heemschut en het Cuypersgenootschap stelt onze coalitie van bewonersorganisaties, dat het huidig gebouwd erfgoed volledig intact behouden dient te worden. In het bijzonder gaat het om de lage bebouwing in de Spitskopstraat, een zijstraat van de Tugelaweg. Het genoemd complex werd in het verleden aangewezen als gemeentelijk monument’.

Ymere

Het complex is ooit aangewezen als gemeentelijk monument, stelt Bornstein in zijn tekst, maar sinds kort is dat voorbij. ‘Wij maken zeer nadrukkelijk bezwaar tegen het besluit van de gemeente Amsterdam in dato van 11 november 2025, om een gedeelte van Blok 1 aan de Tugelaweg buiten de beschermende werking van een gemeentelijke monumenten status te laten; waardoor eigenaar, woningcorporatie Ymere, dit om bouwkundige en sociaal-historische redenen belangrijke deel te kunnen slopen’.

Spoed

Het wegnemen van de monumentale status van Blok 1 was al langer bekend. ‘De Bond Heemschut en het Cuypersgenootschap hebben op 15 april 2025 via een spoedprocedure voor drie woonblokken van het Bouwfonds van de Handwerkers Vriendenkring (HWV) aan de Tugelaweg de status van gemeentelijk monument aangevraagd. De opgenoemde coalitie van bewonersorganisaties steunt en onderschrijft deze aanvraag’.

Handwerkers

De drie door architect j.HW. Leijman ontworpen blokken, waarvan er ooit vijf waren, zijn een beeldbepalend ensemble in de Transvaalbuurt, aldus Bornstein. ‘Naast de architectonische en stedenbouwkundige waarden is het complex in haar geheel van belang als eerste en grootste wooncomplex van de Handwerkers Vriendenkring, gebouwd zijnde tussen de jaren 1917 en 1924’.

Unicum

In dit wooncomplex woonden tot in de Tweede Wereldoorlog Joodse bewoners. Na de Sjoa en de moord op circa 70.000 Amsterdamse Joden, dienden de complexen wederom als onderdak voor de weinige Joden die waren teruggekeerd uit de kampen, de onderduik of uit den vreemde. ‘Het is een unicum te noemen dat het lage bouwdeel van Blok 1 gelegen aan de Spitskopstraat, de oorlogsschade van toen tot heden fysiek zichtbaar is’.

Hongerwinter

Ook hebben de gebouwen een bijzondere en turbulente geschiedenis doorgemaakt. Het hout werd weggehaald tijdens de Hongerwinter van 1944-1945 en een deel van Blok1 stortte in. Het werd na de oorlog niet in volle glorie herbouwd, onder meer wegens een gebrek aan bouwmaterialen. Anderzijds is er geen andere plek in de stad waar de oorlogsschade zo onvolledig werd hersteld en de oorlogsschade fysiek ook nog zo zichtbaar is.

Monument

‘Het complex aan de Spitskopstraat kan worden aangemerkt als een monument dat constant herinnert aan de massale deportaties, de aangerichte menselijke en fysieke verwoestingen als mede aan de onfortuinlijke Hongerwinter welke aan zoveel Amsterdammers het leven heeft gekost. Een historie welke niet door gedeeltelijke sloop en nieuwbouw mag worden uitgewist’, aldus Bornstein.

Scholtes

De Commissie Omgevingskwaliteit heeft op de historische waarden van het pand gewezen, maar de gemeente Amsterdam heeft dat advies niet overgenomen en ging er deels tegenin. ‘Onbegrijpelijk en ook als onbehoorlijk te kwalificeren is het feit dat wethouder Alexander Scholtes [D66, red.] zijn aan de Bond Heemschut en het Cuypersgenootschap toegezegd gesprek op lokatie over dit en ander Joods erfgoed niet is nagekomen’.

Urgent

De clubs willen snel met Scholtes in gesprek. ‘Het gaat hier om het verbreken van een gedane belofte, dat is in bestuurlijk opzicht een doodzonde; onvoldoende betrouwbaar bestuur in casu. Dit kan en moet naar ons inzicht anders’, aldus Bornstein, die ook uitlegt dat de gemeente er woningen wil bouwen in het kader van de woningnood en wooncrisis.

Havenstad

Volgens de Buurvereniging zou een nieuw wooncomplex op deze plek niet helpen en worden er elders in de stad veel grotere woonprojecten gerealiseerd, zoals Havenstad, met meer dan honderdduizend woningen in het verschiet. ‘Iedere nieuwgebouwde woning telt. Het is echter als onwenselijk en wrang te duiden dat dit bouwen ten koste zou moeten gaan van Joods erfgoed waarvan de actualiteit van zeer relevant belang is voor onze stad’.

Morele plicht

De bestaande woningen aan de Spitskopstraat zijn uitstekend te restaureren en renoveren, zo benadrukt de Buurtvereniging. De gemeente heeft ook een morele plicht:

‘Gedurende de bezettingsjaren kwamen de wooncomplexen door het onrechtmatig en onwettig handelen van de bezetter in handen en onder beheer van de Gemeente Amsterdam – het voormalig Gemeentelijk Woningbedrijf – thans Ymere. Wij bepleiten nadrukkelijk een zorgvuldige bestuurlijke omgang met deze tragische geschiedenis van het complex Blok 1, dat van oorsprong meer dan tachtig procent Joodse bewoners kende’.

Bornstein spreekt niet alleen namens de Joodse Buurtvereniging Nachaliël, de Bond Heemschut en de Cuypersvereniging, maar ook namens Platform Amsterdam Oost, de Stichting Actief Amsterdam en Wijkraad Zuid-West.