Nuremberg: glad drama dat Sjoa tot decor reduceert – recensie

Tachtig jaar na de processen in Neurenberg komt James Vanderbilt met Nuremberg, een grote Hollywoodproductie over de complexe relatie tussen Hermann Göring en legerpsychiater Douglas Kelley. Op papier precies het soort film dat je nu zou willen: herbezinning op antisemitisme, macht en verantwoordelijkheid in een tijd waarin complotdenken en haatretoriek aan terrein winnen. In de praktijk hult de film zich vooral in een glad Hollywood-jasje en blijft het moreel én cinematografisch uitgesproken gemakzuchtig.

Scenarioschrijver en regisseur Vanderbilt baseerde zich voor de film op het boek The Nazi and the Psychiatrist (2013) van Jack El-Hai. Een ware sterrencast werd uit de kast gehaald: Rami Malek speelt Douglas Kelley, Russell Crowe Hermann Göring en Michael Shannon aanklager Robert Jackson. De film draait om het psychologische duel tussen de Amerikaanse psychiater en de te berechten nazi-bons.

Morele plank

Het verhaal speelt af in de periode dat de legerpsychiater de ex-nazileider maandenlang onderzocht. Dat had beklemmende scènes kunnen opleveren tegen de achtergrond van de eerste internationale oorlogsmisdaden-rechtbank. Maar in plaats daarvan ontvouwt Nuremberg zich als een klassieke film die naar Oscars hengelt: vakkundig gemaakt, vol grote namen, maar met een toon die voortdurend schuurt met de ernst van het onderwerp – en vaak de morele plank volledig misslaat.

Crowd-pleaser

De eerste helft van de film heeft – o ironie – zelfs wat warms over zich: dik aangezette dialogen, nostalgische treinscènes, een vleugje romance; het ritme van een Amerikaans rechtbankdrama. Joodse media als The Jewish Chronicle en The Forward wezen er al op dat de film ‘te sexy, te glamoureus’ aanvoelt voor een verhaal over de juridische nasleep van de Holocaust. Die kritiek is terecht. Nuremberg wil – tevergeefs – een toegankelijke crowd-pleaser zijn én een moreel verhaal vertellen.

Ronduit gratuit

Geen van beide is dus goed gelukt. Dat wordt pijnlijk duidelijk in het gebruik van echt beeldmateriaal uit de bevrijde concentratie- en vernietigingskampen. Vanderbilt onderbreekt zijn zorgvuldig uitgelichte studiowerk met historische filmrollen van stapels lichamen, massagraven, uitgemergelde overlevenden.

Dat zijn beelden die oorspronkelijk zijn vastgelegd als bewijs en getuigenis. Hier fungeren ze als dramatisch hoogtepunt in een film die tot dan toe vooral leunt op Hollywoodsentiment. En dat voelt ronduit gratuit en zelfs moreel verwerpelijk: de echte doden worden gebruikt als emotionele snelkookpan voor een conventioneel drama.

Boeman

In het acteerwerk zie je dezelfde spanning. Crowe is zonder meer de dragende kracht: zijn Göring is ijdel, welbespraakt en gevaarlijk charmant; je voelt waarom mensen zich ooit door zo’n man lieten meeslepen. Zijn spel is behoorlijk, maar nooit echt ontregelend. Hij blijft gevangen in een scenario dat hem reduceert tot een boeman met wat menselijke trekjes.

Kaartenhuis

Rami Malek – hoofdrol in de film over Freddie Mercury – weet zijn rol als Kelley daarentegen nauwelijks geloofwaardig te maken. Zijn spel is klein en nerveus, met aangezette maniertjes die eerder aan een excentrieke academicus doen denken dan aan een legerpsychiater in een verwoest Europa. De psychologische worsteling waar de film op leunt – een arts die zich laat fascineren door zijn ‘object’ en zijn eigen grenzen verliest – blijft daardoor vooral een papieren constructie. Het veronderstelde morele en intellectuele centrum van de film stort daarmee als een kaartenhuis in elkaar.

Moreel misplaatst

Verschillende Joodse commentatoren betogen dat Nuremberg daarmee vooral een film wordt over de gewetensnood van een Amerikaanse arts, en niet over de mensen op wie het antisemitische geweld zich richtte. Met 148 minuten is de film bovendien ronduit te lang. En de filmmuziek, die bijna elke dialoog begeleidt met stroperige, sturende akkoorden, smeert alles dicht en laat nauwelijks ruimte voor contemplatie.

Glad drama

Niet elke film over de Holocaust hoeft plechtig of afstandelijk te zijn. Maar wie echte kampbeelden in zijn fictie monteert en zich expliciet in de traditie van Judgment at Nuremberg plaatst, neemt een zware morele verplichting op zich. Nuremberg maakt die belofte niet waar. Het resultaat is een glad drama met een morele misplaatstheid en een zeer wrange nasmaak.