Warmte en herkenning – column Reneé Citroen

Renée Citroen, 2026 (beeld: S. Behr)
Renée Citroen, 2026 (beeld: S. Behr)

Ze zijn van na de oorlog, de zeventigers en zelfs tachtigers, maar dé oorlog zelf – ze kennen geen andere – domineert hun leven. Daarom organiseerde Joods Maatschappelijk Werk (JMW) onlangs een bijeenkomst voor de deelnemers aan hun gespreksgroepen voor de naoorlogse generatie. Als oud-deelnemer was Renée Citroen aanwezig. Zij voelde meteen weer de warmte en herkenning van vroeger.

Ongeveer vijftig actieve en zoals altijd goed gebekte generatiegenoten kwamen op 26 oktober bij elkaar in een klein Amsterdams zaaltje met een slechte akoestiek. Dat was het enige minpuntje, want verder was het als vanouds wat chaotisch, maar erg gezellig. Sommigen deed het nostalgisch aan het fameuze Joodse café Naches denken. De eerste generatie van na de oorlog is een bijzondere: omdat je na 5 mei 1945 geboren bent, heb je die niet meegemaakt maar heb je wel alle verhalen en verschrikkingen van je ouders meegekregen.

Woudschoten

We werden welkom geheten door Esti Cohen, teamleider Hulp en Advies van JMW, die ons in groepjes liet discussiëren over een aantal vragen. Ze gaf eerst een overzicht van de activiteiten van JMW, van de eerste gespreksgroepen begin jaren tachtig en de eerste Woudschotenconferentie in 1990 tot aan nu aan toe. Er waren mensen uit alle jaren, de oudgedienden zoals ikzelf die in 1986 de gespreksgroep van Lisette Cohen z.l. meemaakte en alle keren in Woudschoten. Maar er waren ook mensen die de afgelopen tien jaar een groep hadden gevolgd.

Herkenning

Het moest á la JMW gaan over de verwachtingen en gevoelens over de avond, maar ook over de inzichten en invloed van de gespreksgroepen. Daar hielden we ons niet helemaal aan, het ging ook over onszelf. Natuurlijk was er veel herkenning bij de verhalen: een ouder die zweeg of een ouder die praatte; een Joodse opvoeding of helemaal niets Joods, vaak uit angst dat het wéér zou beginnen.

Verwerking nooit gestopt

Dat laatste was opvallend. We dachten in de jaren negentig dat we de angsten van onze ouders van ons af konden schudden. Maar na 7 oktober 2023 kwam het bij velen terug en een van de ouders had zelfs gezegd: zie je wel, het (antisemitisme) is nooit weg. “De verwerking is nooit gestopt,” zei iemand. Een ander was vanuit het buitenland teruggekomen naar Amsterdam. ‘”Waar wil ik oud worden,” had zij zich afgevraagd, ondanks de toegenomen onveiligheid. Die voelen we allemaal, of we nu wel of niet direct met antisemitisme te maken hebben.

Op zoek

Wat veel ter sprake kwam was hoe Joods mensen zich voelden. Degenen van de latere groepen [JMW begon hier in de jaren tachtig mee en is daarna vrijwel alsmaar doorgegaan, red.] worstelden daar vaak nog mee. De vragen die ook al in 1980 speelden, zoals mag ik wel Joods zijn en hoe dan? kwamen ook nu weer aan de orde. De één had een Joodse opvoeding gehad – Rosh Pina, Maimonides, Haboniem – en de ander geen enkele. Die had zich later op het Jodendom gestort en ging zelfs gioer doen.

Ontdekken

Opvallend was dat de eerste niets meer met religie te maken wilde hebben – ‘waar was HaSjem in Auschwitz?’ – en dat de ander zich juist daartoe aangetrokken voelde. “Het is een drive, ik moét alles weten en doen,” zei hij. Dat herkende ik ook, maar dan van veertig jaar geleden, toen ik ook net het Jodendom ging ontdekken na een seculiere jeugd.

Vertrouwd

Bijzonder was dat er bij iedereen meteen een gevoel van vertrouwdheid was, het onder ons zijn met mensen die je gevoelens herkennen. Dat is toch anders dan in de synagoge, waar ik dit soort gesprekken nauwelijks gevoerd heb. Want mijn Joodse zoektocht eindigde via het seculiere Blanes en stichting JONAG voor de eerste naoorlogse generatie, bij de progressieve gemeente Beit Ha’Chidush, waar ik jarenlang actief ben geweest.

Ambiant antisemitisme

De volgende dag had ik een gesprek met Esti Cohen. Ze vond het bijzonder dat er zoveel mensen op de avond waren afgekomen. Binnen JMW wordt nagedacht over een vervolg, omdat velen dit graag willen voortzetten. “We laten jullie niet in de steek,” zei ze. Cohen bevestigde dat velen zich na 7 oktober onveiliger voelden, ook al heeft men niet direct met antisemitisme te maken. ‘Ambiant antisemitisme’ wordt dat genoemd, het gevoel van onveiligheid dat ongrijpbaar is.

Hoopvol

Ik denk terug aan die eerste gespreksgroep, waar ik vol onzekerheid en spanning naartoe ging. Mag ik ook last hebben van de oorlog en zelfs wel Joods zijn met alleen een Joodse vader? vroeg ik me af. En daar zaten opeens nog meer ‘vaderjoden’ met dezelfde vragen. We zien elkaar nog steeds en zijn nog steeds niet uitgepraat. Het gaf een gevoel van warmte en herkenning. Die laatste dingen vormen een mooi en hoopvol gegeven.

Beeldmerk Jonet.nl.Waardeert u dit artikel?

Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.
Donatie
Betaalmethode
American Express
Discover
MasterCard
Visa
Maestro
Ondersteunde creditcards: American Express, Discover, MasterCard, Visa, Maestro
 
Kies uw betaalmethode

Wil je meer informatie of een hoger bedrag doneren? Ga naar jonet.nl/doneren

Categorie: |

Home » Nieuws » Warmte en herkenning – column Reneé Citroen