Weer een boek over Anne Frank – recensie

Het boek Verweven Levens. De onderduikers en helpers van het Achterhuis mag zichzelf het zoveelste boek noemen over het thema Anne Frank. De uitgever spreekt van ‘een nieuw standaardwerk’. Anne Frank-kenner en historicus David Barnouw las het boek. Het is een lijvig werk dat ook nieuwe informatie bevat, maar vader Otto Frank wordt uit de wind gehouden.

Weer een boek over Anne Frank? Zeker, maar het zal het eerste boek zijn, waar haar naam niet in de titel voorkomt. Er is gekozen voor de plek waar zich alles afspeelde: het achterhuis van Prinsengracht 263 – consequent abusievelijk ‘Achterhuis’ genoemd, maar dat is natuurlijk de titel van haar in 1947 uitgegeven dagboek.

Nog dit jaar verscheen The Many Lives of Anne Frank van Ruth Franklin en een verre voorloper van Verweven Levens verscheen in 2010 als Het Anne Frank Huis. Een biografie, van Jos van der Lans en Herman Vuijsje. De bibliografie in Verweven Levens beslaat al zo’n twintig pagina’s, dus vanzelfsprekend komt de vraag op of er nog wat nieuws te schrijven is.

Om de tien of twintig jaar een mooie samenvatting van voorafgaande literatuur is natuurlijk een goede zaak, maar deze studie telt 664 pagina’s en kun je dus geen résume noemen. Je zou het een superbiografie van veertien mensen kunnen noemen, van acht Joodse onderduikers en zes niet-Joodse helpers. Er wordt ook erg veel aandacht besteed aan de historische achtergrond, startend in 1889.

Chronologisch

Het is opvallend dat de Februaristaking 1941 ontbreekt in het relaas. Maar het is wellicht niet zo gek, omdat Anne Frank deze gebeurtenis in het geheel niet noemt in haar dagboek. Het boek is chronologisch opgezet en bevat heel erg veel informatie. Veel zaken zijn al bekend en eerder beschreven, maar nu wordt alles extra onderbouwd met noten die verwijzen naar het achterliggende archiefmateriaal – de lijst met bronnen beslaan meer dan vijf pagina’s.

Alle min of meer bekende zaken passeren de revue, meestal aangevuld met veel details, opgediept uit veel binnen- en buitenlandse archieven. Een tekenend voorbeeld zijn een paar zinnen waarin wordt vastgesteld dat de achtste onderduiker, de tandarts Pfeffer, rijk moest zijn geweest in zijn leven, want een Duitse notaris schatte in verband met de naoorlogse Entschädigung zijn jaarinkomen op 36.000 mark. Dat moet tien keer een arbeiderssalaris zijn geweest.

Uit de wind

Het meest interessant zijn de verhalen over hoe het met de onderduikers en de helpers is afgelopen en het geeft ook veel nieuwe informatie. Daarbij is de lange tocht van Otto Frank van Auschwitz naar Amsterdam, via Odessa en Marseille, het indrukwekkendst. Hij wordt door de auteurs wel een paar keer uit de wind gehouden. In het door hem goedgekeurde toneelscript komt een scene voor waarin mijnheer Van Daan brood steelt. Dat is natuurlijk een zwaar vergrijp onder de onderduikers en Otto heeft die scene niet tegengehouden.

In het toneelstuk komt de tandarts vrij negatief naar voren en zijn niet-Joodse verloofde Charlotte Kaletta schreef zelfs verbitterd dat hij als een psychopaat werd neergezet. Zij bleef zich beklagen, tot Otto Frank haar in 1956 financieel tegemoetkwam op voorwaarde dat ze verder haar mond zou houden. Zouden die omissies iets te maken hebben met het feit dat de Anne Frank Stichting mede uitgever van het boek is?

Sullivan

Het eventuele verraad komt natuurlijk ook naar voren, waarbij het laatste geruchtmakende boek van Rosemary Sullivan uit 2023 (en wat na een paar maanden uit de handel werd genomen) wel erg summier wordt behandeld. Dat een van de auteurs van Verweven Levens als extern deskundige bij dat onderzoek optrad, wordt niet vermeld.

Twee kleine zaken: de journalist Roegholt heeft geen enkele rol gespeeld bij de beslissing van het RIOD om De Dagboeken van Anne Frank uit te geven en Loe de Jong was daar toen al geen directeur meer.

Titel: Verweven Levens. De onderduikers en helpers van het Achterhuis
Auteurs: Gertjan Broek en Elias van der Pligt
Uitgeverij: Querido
ISBN: 978 90 214 9910
Prijs: 36 euro