Boek neemt verzet in oorlog veel ruimer dan voorheen

Het verzet van Nederlanders tegen de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog is veel groter geweest dat vooralsnog werd aangenomen. Dat stellen geschiedkundige Mirjam Lange en publicist Paul van Tongeren in Een land in verzet, een boek dat deze week uitkomt. Eén miljoen inwoners – destijds twintig procent van de toenmalige werkende bevolking – zou verzet hebben gepleegd.

In dagblad Trouw vertellen de auteurs over hun bevindingen. Hiermee gaan ze in tegen het beeld dat onderzoeker Loe de Jong schetste. Hij stelde dat 45.000 illegale werkers in verzet kwamen, waardoor volgens de twee auteurs een negatief beeld is ontstaan over het verzet van Nederlanders in de bange jaren ’40-’45. Het boek bevat artikelen over onderbelichte vormen van verzet, zoals van Joden of mensen uit de ex-koloniën.

‘Geen angsthazen‘

Nederlanders in de oorlog waren geen bangeriken, zoals vaak wordt gezegd. “Waar wij ons met dit boek tegen afzetten is dat Nederlanders allemaal lafaards waren, dat alles grijs was. De laatste tien, twintig jaar, overheerst dat beeld. Wij willen dat corrigeren,” zegt Van Tongeren, die erop wijst dat De Jong vooral keek naar vormen van georganiseerd verzet en juist niet naar vormen van individueel verzet.

De Jong zou niet goed genoeg hebben gerekend. “De 375.000 onderduikers rekende hij niet mee, en ook niet de circa 350.000 onderduikgevers, bijna altijd een echtpaar.” Van Tongeren beschouwt onderduiken immers als een daad van verzet. Hetzelfde geldt voor staken, iets wat De Jong niet meetelde als verzet. De publicist zegt daarover in de krant:

“In 1943, tijdens de april-mei stakingen, gingen zo’n 500.000 mensen de straat op. Het staken was niet zonder gevaar: er werden tweehonderd mensen vermoord. Het was massaal volksverzet tegen de Duitsers, maar viel buiten de definitie van De Jong. Door de onderduik, de stakers en andere vormen van verzet te benoemen, komen wij op tegen de twee miljoen mensen in verzet. Vanwege dubbeltellingen houden wij het aantal op een miljoen.”

Andere vormen

De Jong had een andere definitie van ‘illegaal werk’ en zodoende werden volgens Van Tongeren en Lange veel vormen van verzet onvoldoende belicht. “Wij hebben, in overleg met andere historici, een nieuwe definitie van verzet gemunt: verzet is alles wat mensen deden of lieten om de Duitse bezetter te ondermijnen en tegen te werken, bewust en doelgericht, individueel of in groepsverband.”

Alle vormen van verzet die de schrijvers meenamen in het boek, waren strafbaar. “De beeldvorming is toch vaak: het verzet was een kleine groep stoere mannen die overvallen pleegden. Die nadruk zorgt voor een vertekening: het gewapende verzet was maar een klein deel van het gehele verzet. Er is qua man-vrouw verhouding, qua georganiseerdheid, qua aantallen een bijstelling nodig. De geschiedenis moet herschreven worden.”

Reactie Verzetsmuseum

De meeste Nederlanders probeerden in de eerste jaren van de bezetting aan te doen met de situatie. Pas toen de nazi’s de touwtjes steeds strakker aantrokken, en feller en agressiever werden, vanaf medio 1943, werd het verzet groter. Maar toen was het in feite al te laat, stelt Van Tongeren in Trouw. Desgevraagd hoe zij tegen de uitkomsten van het boek aankijkt, zegt directeur Liesbeth van der Horst van het Verzetsmuseum in Amsterdam:

“Het bestond uit een kluwen van door elkaar lopende groepen. Je hebt mensen die aan de ene kant collaboreerden en aan de andere kant verzet pleegden. Of eerst in het verzet zaten en daarna verraad pleegden. Wie tel je mee? Wie niet? Daarom zijn schattingen altijd lastig.” Van der Horst spreekt van één miljoenen betrokkenen bij het verzet. Ze vindt het goed dat de discussie nu gevoerd wordt en dat het negatieve beeld over het verzet van Nederlanders wordt uitgedaagd.

Foto: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Monument_Jan_Havermans.jpg en https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/deed.en)