Een rijke schat aan informatie – boekrecensie

In De boekhandel van de ballingen, Parijs 1940 toevlucht en verzet, beschrijft Uwe Neumahr hoe twee Parijse boekwinkels in 1940 veranderden van ontmoetingsplaats voor de Parijzer avant garde in centra van verzet. Het boek is een meeslepende geschiedenis dat toont hoe kwetsbaar de vrijheid is onder autoritarisme: een waarschuwing die ook vandaag nog pijnlijk actueel is.

In het in het Nederlands vertaalde boek De boekhandel van de ballingen beschrijft de Duitse romanist en germanist Uwe Neumahr hoe twee Parijse boekwinkels in 1940 transformeerden van een literaire avant-garde-plek tot centra van verzet. Tijdens het lezen trok ik direct een parallel met onze huidige tijd, waarin het vrije woord opnieuw onder druk staat door toenemend autoritarisme.

Dat hebben we eerder gezien, zo bedacht ik. Toen waren er weliswaar geen digitale lynchpartijen, maar faciliteerde zelfcensuur wel de opmaat naar de Holocaust. Nu moet je onder de noemer van ‘vrijheid van meningsuiting’ van alles kunnen zeggen en allerlei fatsoensgrenzen kunnen overschrijden, maar tegelijkertijd kun je onder diezelfde noemer ‘niets meer zeggen’, omdat een digitale lynchpartij voortdurend op de loer ligt.

Rue de l’Odéon

Het boek beschrijft twee boekhandels tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de Rue de l’Odéon in Parijs. Neumahr schetst hoe Franse uitgeverijen zelfcensuur toepasten in de hoop niet op de zwarte lijst te komen van Ernst Jünger, de cultuurofficier en literair censor in Parijs die veel in literaire kringen rondhing.  De Duitser dineerde met Picasso en Cocteau, maar zag tegelijkertijd toe op executies.

Jünger is te zien als de verpersoonlijking van iemand die gecultiveerd is, maar die tegelijkertijd functioneert als een ijskoud radertje in de vernietigingsmachine van de nazi’s. Daarmee belichaamt hij Hannah Arendts concept van de ‘banaliteit van het kwaad’, waarin gewone of gecultiveerde mensen plotseling een vernietigende ideologie faciliteren. De totalitaire machine kreeg zo vat op het vrije woord, nog voordat er één boek verbrand was.

Vogelvrij

Het boek leunt tevens zwaar op Arendts The Origins of Totalitarianism, waarin intellectuelen en schrijvers vogelvrij worden verklaard. Dit vertoont sterke parallellen met de felle kritiek die hedendaags soms op de wetenschap en wetenschappers wordt geuit.

Neumahr beschrijft weergaloos hoe schrijvers en wetenschappers zichzelf in het Parijs van net voor en tijdens de oorlog overeind probeerden te houden. Het werk is weergaloos omdat het enorm fijn leest; het is absoluut geen zware kluif, maar biedt tegelijkertijd bijzonder veel diepgang, waardoor het voor een brede groep lezers interessant is. Het is een sfeerschets van een turbulent tijdperk, opgebouwd uit portretten van de levenslopen van verschillende mensen: boekhandelaars, schrijvers, wetenschappers en filosofen, maar ook van de daders.

Adrienne Française

De eerste van de twee boekhandels was van Adrienne Monnier, La Maison des amis des livres, door Nobelprijswinnaar Saint-John Perse liefkozend ‘Adrienne Française’ genoemd. De andere was van de Amerikaanse Sylvia Beach: Shakespeare and Company. Neumahr beschrijft goed gedocumenteerd hoe de intellectuelen die deel uitmaakten van deze kring de oorlog in werden getrokken. Zoals de denkers van Duitse komaf die de waanzin van het nazisme al in de jaren dertig ontvluchtten, maar bij de toenemende oorlogsdreiging ironisch genoeg door de Fransen werden geïnterneerd.

De boekwinkeleigenaressen – die ook een relatie met elkaar kregen – probeerden bekenden uit die kampen te krijgen, onder wie Walter Benjamin. En na de Duitse inval hielpen ze hen juist om uit handen van de bezetter te blijven, bijvoorbeeld door ontsnappingsroutes te organiseren. Zoals weer Benjamin die op zijn tocht over de Pyreneeën stierf. Beach werd als Amerikaanse zelf geïnterneerd maar kwam na zes maanden vrij. Monnier wist dat voor elkaar te krijgen dankzij haar invloedrijke netwerk in literaire – en kunstkringen.

Zwijgen

Het is uiterst boeiend hoe Neumahr nieuw licht laat schijnen op iconen van wie we leerden dat ze in het verzet zaten, zoals Jean-Paul Sartre. Tegelijkertijd schrijft hij over hen die de bescherming zochten in het gebied van het collaboratieregime van Pétain in de collaborerende Vichy-republiek, zoals Gertrude Stein. Ondanks haar Joods-Amerikaanse achtergrond weigerde zij Frankrijk te verlaten. Uiteindelijk wist ze uit handen van de nazi’s te blijven met de hulp van Bernard Faÿ, een collaborateur en de toenmalige directeur van de Bibliothèque Nationale.

Stein trok zich met haar partner Alice B. Toklas terug in hun buitenverblijf in Billignin, gelegen in het Vichy-gebied. Het regime beschermde haar en dankzij die connecties bleef zelfs haar kunstverzameling intact. Omdat zij en Toklas al sinds 1929 in het dorp verbleven, zweeg de lokale bevolking – net als het regime – over haar Joodse achtergrond.

Wetenswaardigheden

Het boek biedt een ongelooflijk rijke schat aan informatie en interessante wetenswaardigheden over de oorlogsgeschiedenis van personen die van grote betekenis zijn geweest voor de literatuur, wetenschap en beeldende kunst. Neumahr beschrijft de netwerken van bannelingen, met de boekhandels als bruisend centrum, in een gedocumenteerde rijkdom die de lezer een ware geestelijke douche geeft.

Daarbij is het opgeschreven als een spannend boek waarin de feiten voor zichzelf spreken. Zonder romantisering of aandikking, want de werkelijkheid is al schrijnend genoeg.

Must read

Is De Boekhandel van de Ballingen vooral bedoeld voor literatuurhistorici? Nee. Hoewel de gedetailleerdheid groot is, maakt Neumahr de grote menselijke drama’s zo voelbaar dat het een essentieel leesstuk is voor iedereen die wil begrijpen hoe kwetsbaar de vrijheid is in tijden van een extreme ideologie. Kortom: een must-read voor iedereen die lezen belangrijk vindt en zelf graag leest.

Titel: ‘De boekhandel van de ballingen, Parijs 1940 toevlucht en verzet’
Auteur: Uwe Neumahr
Vertaler: Rogier van Kappel
Uitgeverij: Querido
ISBN: 9789025320997
Prijs: 24,50 euro