‘Franz’: Kafka als fenomeen én als mens – filmrecensie

Regisseur Agnieszka Holland combineert in Franz een conventionele biopic met een hedendaagse blik op het fenomeen Franz Kafka. Het Joodse onbehagen van de schrijver komt volop voorbij, maar de film graaft er nergens echt in, concludeert Nico van den Berg. Niettemin is de film Franz een bijzondere mengeling die de moeite waard is om te gaan zien.

‘Wat heb ik met Joden gemeen? Ik heb nauwelijks iets met mezelf gemeen’, zo schreef Franz Kafka in 1914 in zijn dagboek. Agnieszka Holland, zelf half Pools en half Joods, bouwt haar film rond een man die nergens helemaal bij hoorde: voor Duitsers duidelijk een Jood, maar voor Joden te kosmopolitisch en te weinig religieus.

Franz volgt Kafka (gespeeld door Idan Weiss) van kindertijd tot ziekbed, langs alle bekende plekken uit zijn leven: het kantoor bij de verzekeraar, de verloving met Felice Bauer, de brieven aan Milena Jesenská. Alleen gebeurt dit niet chronologisch. Personages spreken recht in de camera, de muziek is afwisselend klassiek en hedendaags, en steeds schuift het Praag van nu door het beeld. Dat is een conventionele levensloop met een knipoog. Het werkt, al blijft het wat aan de oppervlakte.

Het sterkste is de botsing met Hermann Kafka. Acteur Peter Kurth speelt hem als een overheersende vader die tijdens een gespannen etentje over Franz’ verloving een kakkerlak plat slaat. Wie Kafka’s Brief aan de vader kent, weet dat ook het Jodendom hem geen uitweg bood, maar slechts een gewoonte was.

Jiddisch toneel

Kafka’s fascinatie voor het Jiddisch toneel krijgt een interessante plek in de film. In 1911 streek een Jiddische theatergroep neer in Praag en raakte de schrijver bevriend met acteur Jizchak Löwy. Voor hem was dat een openbaring: Joods leven dat rauw, muzikaal en levend was in plaats van netjes en ingetogen. Holland schetst hem vanuit een Joods perspectief, maar veel dieper gaat de film niet.

Zionisme

Waar de film Kafka’s Joodse kant het dichtst benadert, is het zionisme. Max Brod wijst Kafka erop hoe progressief Felice Bauer is, en ook zijn verhouding tot het Hebreeuws komt aan bod. Daarbij kreeg hij hulp van Dora Diamant, zijn laatste liefde uit een chassidisch gezin in Polen, die vluchtte naar Berlijn, waar ze werkte in een Joods weeshuis. Samen droomden ze van Palestina. Holland noemt die wens zelf een fantasie van een doodzieke man. Kafka’s twijfels over het zionisme blijven grotendeels buiten beeld.

Kafka’s manuscripten

Hoofdrolspeler Idan Weiss groeide op in Duitsland met een Israëlische moeder, spreekt Hebreeuws en leerde speciaal voor de rol Tsjechisch. Regisseur Holland wilde nadrukkelijk een Duits-Joodse acteur, en dat levert een Kafka op zonder de sombere clichés: schuw, grappig en kwetsbaar tegelijk. Het levert een sterke vertolking op.

Na Europa Europa en In Darkness, twee films over de Joodse overlevingsstrijd, kiest Holland nu voor een Joodse hoofdpersoon die het zelf niet meer meemaakte. Wie de geschiedenis kent, kijkt anders naar Ottla (Katharina Stark). Zij werd in 1943 in Auschwitz vermoord, haar zussen Elli en Valli in 1942 in Chełmno. Kafka bleef bespaard wat zijn familie overkwam. Dat zijn werk bewaard bleef, danken we aan Max Brod, die de manuscripten in 1939 meenam naar Palestina, waar ze nu in de Nationale Bibliotheek van Israël liggen. Alleen gebruikt de film deze boeiende geschiedenis te weinig.

Bedoeling

Franz is een bijzondere mengeling: een biopic die conventies koestert en er tegelijk mee speelt, met een scherpe blik op de Kafka-industrie van nu. Wie hoopt meer helderheid te krijgen over het raadsel Kafka of zijn Joodse onbehagen, komt na afloop wat bedrogen uit. Misschien is dat ook de bedoeling. Maar een film die zoveel wil zeggen, had best wat gewaagder mogen zijn.

‘Franz’ draait sinds 8 oktober in de Nederlandse bioscopen