Komt het nog goed? – column Noa Duizend

Als Noa Duizend de sportschool uitwandelt, hoort ze twee mensen praten over hoe Joden geïndoctrineerd worden. Ze besluit zich in het gesprek te mengen en ontdekt hoe verschillend mensen naar de wereld en de geschiedenis kijken. In deze column vraagt ze zich af of het nog goed komt met de wereld, en welke rol we daar zelf in spelen.

“Joden worden geïndoctrineerd,” hoor ik een man tegen een jonge vrouw zeggen als ik op 9 oktober de sportschool uitloop. Het regent. Ik blijf even staan, pak mijn telefoon en luister mee. “Als je uitzoomt, zie je het echte narratief. Ook in de geschiedenis. Je hoort nu alleen maar slachtofferschap.” Omdat ik niet precies begrijp waar het gesprek over gaat, besluit ik mij erin te mengen. “Ik hoor interessante dingen. Waar hebben jullie het over?”

Na een paar vragen wordt duidelijk wat de man gelooft. Hij blijft echter impliciet, dus vraag ik door “Dus als ik je goed begrijp, zeg je dat Hitler geen antisemiet was, maar een hekel had aan Amerikaanse bankiers die toevallig Joods waren? En dat hij vervolgens tot antisemiet is gemaakt?”

“Ja, precies dat,” zegt de man. Ik schrik.

Er gebeurt veel in de wereld dat mij weinig geruststelt: Artificiële Intelligentie (AI) wordt massaal gebruikt zonder dat we precies begrijpen hoe het werkt, Oekraïners gaan opnieuw een winter tegemoet onder erbarmelijke omstandigheden en extremistische denkbeelden krijgen steeds meer ruimte zonder dat we weten waar dit eindigt.

Gelijk een mening

De laatste tijd maak ik mij zorgen. De versplintering en vervreemding tussen mensen nemen toe. We zien tien seconden aan beeldmateriaal voorbijkomen en hebben er vaak gelijk een mening over. Onze overtuigingen worden bevestigd en extremisme krijgt meer ruimte. Onze democratie staat onder druk.

Dat merk ik ook wanneer het gesprek zich voortzet. “Iedereen zou gewoon NRC, de Volkskrant en De Groene Amsterdammer moeten lezen,” zegt de vrouw. Volgens haar zou de wereld daar mooier van worden. Ik vraag of ze zich links oriënteert. Ze knikt. “Mensen aan de andere kant van het politieke spectrum zeggen precies hetzelfde over hún media,” leg ik uit. Juist door verschillende perspectieven te lezen, kunnen we van elkaar leren. Ze lijkt dat te begrijpen.

Eigenlijk zouden we het als een luxe moeten beschouwen dat we al die perspectieven hebben. In een wereld waarin tientallen landen een dictatuur kennen, is onze democratie geen vanzelfsprekendheid. Toch lijken we ons steeds meer te storen aan andersdenkenden. Kunnen we in een democratie blijven leven als we verschillen niet langer tolereren?

Ik richt mij opnieuw tot de man. Hij vertelt hoe verhalen gaten kunnen bevatten en dat daardoor de waarheid verdraaid kan raken. Ik ben het met hem eens dat verhalen door mensen worden verteld en daardoor onvolledig kunnen zijn. Maar verschillende perspectieven betekenen niet automatisch dat de waarheid wordt verdraaid.

Geschrokken

Tot nu toe heb ik bewust niets over mijn Joodse identiteit verteld, omdat ik niet wil dat het een ander gesprek wordt. Maar dan zeg ik het toch “Ik ben Joods”. Beiden kijken mij enigszins geschrokken aan. Ik vertel dat ik na 7 oktober 2023 samen met twee moslima’s en een Joodse jongen een initiatief ben gestart. Daardoor ontdekte ik dat we met verschillende invalshoeken waren opgegroeid en daarmee allen met een eigen waarheid die naast dat van de ander bestaat.

Langzaam vertel ik mijn boodschap: het verdraaien van de geschiedenis en het verantwoordelijk houden van een religieuze minderheid voor politieke daden is gevaarlijk. Politieke leiders kunnen religie instrumentaliseren om macht uit te oefenen, te behouden en te vergroten. De vraag is niet alleen welk verhaal we over het verleden vertellen, maar vooral hoe we met onze kennis en verschillen bouwen aan een betere toekomst.

“Mooi, je hebt helemaal gelijk,” zegt hij. Even later voegt een derde man zich bij ons. “Dit zijn nog eens gesprekken voor een vrijdagochtend.” Hij wendt zich tot mij: “Ik houd van Israël en zal er altijd achter blijven staan.” Het is inmiddels droog. We wensen elkaar een fijne dag en ik loop naar buiten, alsof ik uit een koortsdroom stap. Opgelucht en geschrokken.

Want democratie wordt niet alleen ondermijnd door politici die vrijheden afpakken. Ook onze eigen omgang met informatie speelt daarin een rol. Technologie maakt het makkelijker om overtuigend klinkende onzin te verspreiden en sociale media belonen verontwaardiging. Zo raken we overtuigd van ons eigen gelijk, zonder open te staan voor de werkelijkheid van een ander.

Wat laten we na aan toekomstige generaties als we ons vermogen verliezen om waarheid van propaganda te onderscheiden?

Vragen

Dit gesprek houdt mij bezig. Wat doe je wanneer iemand overtuigingen aanhangt die je schokken? Loop je door, uit ongeloof of machteloosheid? Of ga je het gesprek aan, zonder onwaarheden goed te praten? We hoeven het niet eens te zijn. Wel moeten we vragen blijven stellen, bronnen controleren en onze eigen overtuigingen kritisch onderzoeken, juist wanneer dat ongemakkelijk is.

Komt het nog goed? Ik hoop het. Maar hoop is geen garantie dat alles vanzelf beter wordt. Hoop is de bereidheid verantwoordelijkheid te nemen, ook wanneer de uitkomst onzeker is. Misschien begint het voorkomen van de fouten uit het verleden wel bij wat we vandaag tegen elkaar zeggen, en bij de bereidheid om naar elkaar te luisteren.