Kristallnacht-herdenking in het teken van actualiteit

In het bijzijn van onder meer de Duitse en Nederlandse onderwijsministers, en fractievoorzitters uit de Tweede Kamer is de Kristallnacht van 1938 herdacht in de Portugees-Israëlietische Synagoge, alias Snoge. De redes stonden in het teken van de actualiteit. Ze lieten zien dat antisemitisme ‘normaal’ lijkt te zijn op allerlei niveaus in de samenleving. Op de herdenking kwamen veel mensen af.

In de Amsterdamse Snoge kwamen een paar honderd genodigden op zondag in de namiddag bijeen om de Kristallnacht te herdenken, de pogrom die de nationaalsocialisten in de nacht van 9 november 1938 op Joden uitvoerden. Overal in Duitsland werden synagogen, Joodse winkels, huizen en organisaties aangevallen en kapotgemaakt. Er vielen ruim vierhonderd doden. Deze pogrom wordt gezien als het begin van de Sjoa.

Feiten

Ieder jaar wordt in de Joodse wereld en in Nederland de Kristallnacht herdacht. Op de herdenking van dit jaar, zondag, spraken verschillende prominenten, onder wie schrijfster Jessica Durlacher. Voorzitter Chanan Hertzberger van het Centraal Joods Overleg (CJO) benoemde de feiten van toen: 1.400 sjoels en achtduizend winkels en huizen van Joden in Duitsland en Oostenrijk gingen in vlammen op.

“Het was jarenlang voorbereid met gerichte propaganda, bedoeld om Joden te ontmenselijken en uit te sluiten. Wat begon met boycots van winkels eindigde met de systematische vernietiging van het Joodse volk in Europa,” zei Herzberger, die sprak over een ‘pijnlijke paralel’. “Ook nu heeft de Joodse gemeenschap weer te maken met leugens en verdachtmakingen, beschuldigingen, bedreigingen, en uitsluiting.”

Hertzberger: “Jodenhaat is weer zichtbaar en hoorbaar, en misschien wel het meest verontrustend: het lijkt steeds normaler te worden gevonden. Oude patronen en antisemitische stereotypen keren terug.” Joden worden als vanouds weer verdacht gemaakt en moeten zich voortdurend verantwoorden, aldus de CJO-voorzitter. “We dachten echt dat dit hoofdstuk gesloten was. Maar we hebben ons vergist.”

Incidenten

“Waarom worden Joden verantwoordelijk gehouden voor de zogenaamde ‘genocide’, ‘kolonisatie’ en ‘apartheid’ waarvan Israel wordt beticht?” vroeg Herzberger zich af, die de lijst met incidenten van dit jaar opsomde: van de Belastingdienst in Almelo tot aan de hovenier in Den Haag en van de DJ’s bij ADE tot aan de directie van het Concertgebouw; allen cancelden Joden of deden instellingen van Joden in de ban.

Oproep

Herzberger riep de samenleving op om naast de Joodse gemeenschap te staan. “En toch: het kán niet anders dat ook de meerderheid die nu zwijgt zich vroeg of laat zal realiseren: dat de intolerantie die de Joodse gemeenschap vandaag treft, hen uiteindelijk ook zal raken. Daarom hoop ik dat iedereen die hecht aan de vrijheden van onze samenleving, zich zal uitspreken en naast ons gaat staan.”

Amsterdamse

Een van de hoofdgasten was de Duitse minister Karin Prien (CDU) van Onderwijs, die namens de regering van bondskanselier Friedrich Merz sprak. Zij heeft zelf een Joodse achtergrond. “Mijn moeder is hier geboren, mijn ouders hebben elkaar hier ontmoet en mijn grootouders vonden hier hun toevlucht tegen de nazi-vervolging. Ik ben Amsterdam daar nog steeds enorm dankbaar voor.”

Andere aanpak

Sinds 7 oktober 2023 zijn we er opnieuw getuige van hoe bedreigd het Joodse leven is in Duitsland en Nederland is, aldus Prien. “Als kind leerde ik ook dat het beter was om niet over je Joodse wortels te praten, vooral niet in het land van de daders. Maar als volwassene, nog maar een paar jaar geleden, besloot ik een andere aanpak te kiezen. Omdat het niet in stilte getolereerd kan worden, terwijl Joden in Europa, tachtig jaar na de Sjoa, in angst moeten leven.”

De Duitse overheid stimuleert mensen die zich inzetten tegen antisemitisme, voor Holocaust-educatie en de interreligieuze dialoog, zei Prien. “En de vele mensen die vaak achter de schermen werken, maar zich onvermoeibaar inzetten voor onze liberale democratie, verzoening en vrede, en tegen antisemitisme en mensenhaat – zij geven mij hoop dat de geschiedenis zich niet herhaalt.”

Durlacher

Andere sprekers waren schrijfster Jessica Durlacher, demissionair minister Mariëlle Paul (VVD) van Onderwijs en de voormalige Israëlische opperrabbijn Meir Lau (88). Allen namen het op tegen Jodenhaat. Durlacher vertelde over haar persoonlijke geschiedenis, haar Joods-Duitse voorouders, onder wie haar vader Gerhard Durlacher, en wat hoe zij tegenwoordig tegen de situatie aankijkt.

Minister komt

Paul ging er prat op dat ieder jaar een minister spreekt op de Kristallnacht-herdenking en zei dat er volgend jaar ook weer een bewindspersoon langskomt. Ze stond ook stil bij de het pakket tegen antisemitisme, waar het kabinet 4,5 miljoen op jaarbasis voor uittrekt. Als laatste sprak David Lau, die benadrukte dat Israël de enige plek is en kan zijn waar Joden veilig moeten zijn. Hij sloot af met ‘Am Israël Chai!’.

Geen Bontenbal

De beveiliging was hoog: er was politie, marechaussee en Joodse beveiliging op de been. Iedereen moest met een QR-code naar binnen en de rij voor de ingang was lang. Vooraf was er een aparte receptie voor genodigden, onder wie D66-leider Rob Jetten, VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz en JA21-kopstuk Diederik Boomsma. Opvallende afwezige was CDA-leider Henri Bontenbal. Mensen speculeerden dat het mogelijk te maken kan hebben gehad met zijn Joodse-volk-uitspraak.