NIOD-directeur wordt nieuwe Cleveringahoogleraar

Een benoeming. Martijn Eickhoff, cultuurhistoricus en directeur van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) wordt de nieuwe Cleveringahoogleraar. Op 26 november houdt hij zijn oratie. Naast zijn werk bij het NIOD is hij bijzonder hoogleraar Archeologie en Erfgoed van Oorlog en Massaal Geweld aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). Eickhoff spreekt van ‘een historische sensatie’.

Eickhoff is door zijn werk bij het NIOD een duizendpoot, aldus de Universiteit van Leiden in een eigen bericht. Voor zijn proefschrift onderzocht hij hoe Nederlandse archeologen reageerden op de nationaalsocialistische belangstelling voor hun vak in de Tweede Wereldoorlog. En ook hoe ze daar later op terugkeken. Daarna was hij onder meer bezig met historische cultuur in Europa en Azië.

Volkskarakter

Eickhoff las de lezing van Cleveringa toen hij zijn proefschrift schreef. “Als men in die tijd nadacht over wat Nederlanders tot Nederlanders maakt, ging dat vaak over het volkskarakter, iets wat erfelijk en in de kern onveranderlijk zou zijn. Cleveringa liet dit gedachtengoed geheel links liggen, en benoemde het Nederlanderschap op basis van staatsrechtelijke argumentatie en dat vond ik supersterk en indrukwekkend.”

Historische sensatie

De cultuurhistoricus vind het dan ook ‘een grote eer dat ik op dezelfde plek op 26 november een oratie mag houden. Het is bijna een historische sensatie’. In zijn eigen lezing wil hij doorgaan op het thema dat hij zo sterk vond in de lezing. Hoe definieer je Nederlanderschap? En hoe zag de Duitse bezetter dit? Welke rol speelde het volkskarakterdenken bij hun nazi-ficatiebeleid en hoe sloot het aan op Nederlandse zelfbeelden? 

Seyss-Inquart

‘Eickhoff zal in het bijzonder ingaan op Arthur Seyss-Inquart, een Oostenrijkse nazi die vanaf 18 mei 1940 als Rijkscommissaris namens Duitsland de macht had over Nederland’, aldus het persbericht. De faculteiten Geesteswetenschappen en Archeologie droegen Eickhoff voor. Decanen Henk te Velde en Alex Geurds lichten hun keuze toe in geschreven woord:

‘Het is prachtig dat we Martijn Eickhoff mogen verwelkomen als Cleveringahoogleraar. Met zijn heldere en betrokken visie laat hij, mede vanuit een archeologisch perspectief, zien hoe erfgoed ons confronteert met de doorwerking van het verleden in het heden. Juist in een tijd van stevige maatschappelijke discussies over identiteit, conflict en herinnering is zijn historische en wetenschappelijke blik zeer welkom en zeker ook in de geest van Cleveringa’.

Gaza

Eickhoff benadrukt dat het NIOD ‘een maatschappelijke bijdrage’ levert. “Zeker sinds het massale geweld in Israël en Gaza, en de discussies over genocide, is er een geïntensifieerde belangstelling voor de ervaring van de Tweede Wereldoorlog.” Zo wordt het conflict in het Midden-Oosten aan de hedendaagse situatie in Nederland gekoppeld.

Complexe vragen

“Wat gebeurt er als een maatschappij mobiliseert, wat doen vijandbeelden met mensen, hoe werkt propaganda, hoe en waarom kom je in verzet, welke geschiedenissen krijgen ruimte en welke niet? Dat zijn complexe vragen, en dat maakt het extra belangrijk om de situaties waarmee men twee à drie generaties geleden werd geconfronteerd inzichtelijk te blijven maken,” aldus Eickhoff.

Belangrijk

De aankomende Cleveringahoogleraar vindt het belangrijk dat de lezing jaarlijks wordt gegeven. “Het is een betekenisvol moment in de Nederlandse geschiedenis. Dat iemand in het openbaar opstond toen zijn Joodse collega werd ontslagen en de woede en onmacht die hij voelde zo expliciet kenbaar maakte, was zeer uitzonderlijk.”

Eickhoff vervolgt: “De vraag hoe je je uitspreekt tegenover onrecht is een dilemma van alle tijden. Daarom is het belangrijk dat we op een analytische en kritische manier blijven kijken naar wat Cleveringa en zijn tijdgenoten dreef.”