Opera Wagner misbruikt voor kritiek op Israël

De Zwitserse regisseur Milo Rau heeft Richard Wagners opera De Vliegende Hollander in de Deutsche Oper in Berlijn tot een confrontatie met Israël omgevormd. Vanuit de Duitse cultuurwereld klinkt nauwelijks weerklank of boegeroep. Intussen is de opera uitverkocht; Rau gebruikt zijn opera’s voor eigen commerciële doeleinden. Dat Wagner een antisemiet was, lijkt voor de Zwitser geen probleem.

in Wagner’s opera ‘De Vliegende Hollander’, dat gaat over het befaamde, dolende spookschip op zee, wil Rau het conflict in het Midden-Oosten in scène zetten als een roadmovie die de bezoekers aan het denken moet zetten. Daarbij verliest hij echter de controle over drie verschillende lagen en alle metaforen, en sloopt hij zowel Wagners werk als de historische feiten, aldus de Juedische Allgemeine.

In Rau’s versie is de Vliegende Hollander geen tragische figuur uit een legende die verlossing zoekt, maar Duitsland. Niveau één: Gedreven door schuldgevoel over de Holocaust vaart Duitsland de zeeën rond in een spookschip. Het schip landt met Senta, de jonge vrouw die Israël belichaamt. De Hollander wil op de een of andere manier het schuldgevoel met haar oplossen.

Senta’s vader, Daland, de stichter van Israël, verkoopt zijn dochter voor juwelen en diamanten – wat een ‘gebruikelijke Joodse praktijk’ zou zijn. uist, de afgewezen minnaar Erik vertegenwoordigt Palestina, met zijn keffiyeh nonchalant om zijn nek gedrapeerd. Een rechtsextremist, Mary, in een lichtblauw pak, staat ergens tussen een keiharde soldaat en een Netanyahu-aanhanger in.

‘Dit is het hoogste niveau op het podium, waar weinig gebeurt tussen Israëlische vlaggen en gedenkstenen, hoewel Senta seks heeft met de Nederlander op het graf van een vermoorde atleet uit München’, aldus de Juedische Allgemeine in een review, waar op gewezen wordt dat bezoekers van de Deutsche Oper hun tassen vooraf moeten laten controleren.

Wat opvalt is de oorverdovende stilt vanuit de Duitse cultuursector. Volgens de krant is er met het aangepaste Wagner-stuk van Rau een nieuwe rel in de maak. Er zijn al veel kritische recensies, en het zal een kwestie van tijd zijn voordat er een maatschappelijk debat komt en ook de Duitse politiek hier iets van moet vinden. Het stuk kan ook de Duits-Israëlische betrekkingen onder druk zetten.

Daar komt nog eens bij dat de componist van het oorspronkelijke stuk een uitgesproken antisemiet was. In 1850 publiceerde hij een essay waarin hij Joodse musici kleineerde en hun artistieke talent in twijfel trok. Ook later bleef hij antisemitische ideeën verspreiden. Adolf Hitler bewonderde Wagner en de nazi’s gebruikten zijn muziek en gedachtegoed. Wagner stierf vóór de opkomst van het nazisme. Zijn muzikale betekenis neemt zijn antisemitisme niet weg.