Alan Greenspan, econoom en denker – in memoriam

Met het overlijden van Alan Greenspan (100) verliest de wereld een van de invloedrijkste economische denkers van de twintigste en begin 21ste eeuw. Voor velen zal zijn naam voor altijd verbonden blijven met de Amerikaanse Federal Reserve (FED), waarvan hij tussen 1987 en 2006 voorzitter was. Bijna twee decennia gold hij als de machtigste centrale bankier ter wereld. Daarachter schuilde ook een man die werd gevormd door zijn Joodse achtergrond.

Alan Greenspan werd geboren op 6 maart 1926 in New York, in een Joods gezin. Zijn jeugd speelde zich af in de wijk Washington Heights tegen de achtergrond van de Grote Depressie, dat grote economische onzekerheid met zich meebracht. Voor veel Joodse immigrantenfamilies betekende economische stabiliteit meer dan welvaart alleen. Het stond voor veiligheid, waardigheid en de optie om een toekomst op te bouwen in een land dat kansen bood.

Midden- en Oost-Europa

Vader Herbert Greenspan stamde af van Asjkenazische Joden uit Roemenië en moeder Rose Goldsmith kwam voort uit Joods-Hongaarse migranten. Beide ouders waren tweede generatie Joodse Oost-Europeanen in de VS. Alan Greenspan’s grootouders van moederskant waren geboren in het toenmalige Russische Rijk en vestigden zich later in de Verenigde Staten.

Duits-Jiddisch

Waarschijnlijk heetten de voorouders van Greenspan ‘Grünspan’ of ‘Grünspahn’ en is dat verbasterd. Voor Alan Greenspan betekent dit dat zijn familienaam waarschijnlijk teruggaat op de Duitstalige Joodse cultuur van Midden-Europa. Dat past bij het bredere patroon van Asjkenazische Joden, wier familienamen vaak Duits-Jiddische wortels hadden, ongeacht waar ze uiteindelijk in Oost-Europa woonden.

Muziekschool

Terug naar de VS, waar de jonge Greenspan door zijn moeder naar een muziekschool werd gestuurd. Zijn vader werkte als effectenmakelaar en was financieel analist. Alan bezocht de prestigieuze Julliard School en speelde saxofoon in swingbands. In de pauzes tussen optredens las hij veel. Een boek over de financiële markten bracht hem ertoe Julliard te verlaten en economie te gaan studeren aan de New York University.

Marktgeloof

Al tijdens zijn studie economie ontwikkelde Greenspan zich tot een scherp waarnemer van financiële processen. In zijn economische denken speelde de persoonlijke ervaring van de Grote Depressie een grote rol. Ook zocht Greenspan altijd naar patronen, data en rationele verklaringen. Hij had een diep geloof in de markt, die volgens hem mensen kon verheffen.

Kritisch denken

Die intellectuele invalshoek weerspiegelde bij Greenspan een traditie die binnen de Joodse cultuur diep geworteld is: erin geloven dat studie, debat en kritisch denken essentieel zijn om de wereld om ons heen te begrijpen. Hij ging als bankier aan de slag. Zijn loopbaan bracht hem van de private sector naar de hoogste regionen van de Amerikaanse overheid.

Analyseren

Tijdens het presidentschap van Gerald Ford werd Greenspan voorzitter van de Council of Economic Advisers – van 1974 tot 1977. Hij stond bekend als een briljant econoom met een uitzonderlijk vermogen om economische data te analyseren. Midden jaren tachtig werd hij gepolst door de regering van president Ronald Reagan om de Federal Reserve (FED) te gaan leiden.

Reagan

De twee vonden elkaar inhoudelijk en persoonlijk. Reagan geloofde sterk de vrije markt, weinig overheidsbemoeienis en lage belastingen, en Greenspan deelde veel van die economische opvattingen. Hoewel hij pragmatischer was dan sommige ideologische marktdenkers, werd hij gezien als iemand die vertrouwen had in ondernemerschap en de krachten van de vrije markt.

Continuïteit

In de jaren tachtig groeide de financiële sector snel. Greenspan had inmiddels een succesvolle economische adviespraktijk opgebouwd en was goed bekend in het bedrijfsleven. Zijn benoeming door Reagan, in 1987, werd door financiële markten gezien als een teken van continuïteit en deskundigheid. Ook kwam Greenspan zonder moeite door het verhoor van de Amerikaanse senaat heen.

Geloofwaardigheid

Greenspan werd de opvolger van Paul Volcker, die de hoge Amerikaanse inflatie van de jaren zeventig had bedwongen met een streng monetair beleid. President Reagan wilde iemand die de geloofwaardigheid van de Federal Reserve zou behouden zonder grote beleidsbreuken te veroorzaken, en Alan Greenspan was daar volgens hem de meest geschikte persoon voor.

Israël

Bovendien behoorde Greenspan tot een groep adviseurs van Reagan, die in 1980 Amerikaans-Joodse leiders tijdens een bijeenkomst in New York verzekerde dat Reagan een betere vriend van Israël zou zijn dan zittend president Jimmy Carter, die in conflict was geraakt met de Israëlische regering van premier Menachem Begin. Mogelijk was Reagan dit ook niet vergeten toen hij Greenspan in 1987 benoemde.

Sociale zekerheid

Reagan gaf Greenspan de opdracht de sociale zekerheid te hervormen, en een aantal aanbevelingen van een commissie onder leiding van de econoom werden wet. Destijds zei hij dat hij zijn idealen, die erop neer zouden komen het systeem af te schaffen, moest temperen om een ​​systeem te hervormen dat miljoenen gepensioneerde Amerikanen financieel onafhankelijk hield.

Maken of breken

Al in zijn eerste vier jaar – voorzitters van de FED worden om de vier jaar benoemd of vervangen – bouwde Greenspan veel autoriteit op. In de jaren negentig konden zijn woorden markten maken of breken. Een terloopse opmerking in een televisieoptreden in 1996, waarin hij verwees naar de ‘irrationele uitbundigheid; van beleggers, zorgde ervoor dat de markten kelderden. Dit deed hem realiseren dat voorzichtigheid geboden was.

Complotten

Met de jaren werden er helaas ook veel antisemitische complottheorieën over de Joodse Greenspan ontwikkeld. Hutton Gibson, de extremist die de opvattingen van zijn zoon en Hollywoodster Mel Gibson vormde, plaatste Greenspan centraal in zijn fantasieën over de invloed van de Joden. Hij zei ooit dat Greenspan opgehangen moest worden. 

Joodse filosofe

Greenspan liet zich al in de jaren zeventig inspireren door het werk van Ayn Rand, de in Rusland geboren Joodse filosofe wier extreme libertarisme generaties naoorlogse conservatieven heeft gevormd. Hij raakte bevriend met Rand. “Naarmate ik haar beter leerde kennen, haar werk las en met haar sprak, werd zij een soort favoriete universiteisprofessor voor me,” zei hij eens tegen de New York Times.

Voorzichtig

Als centrale bankvoorzitter stond Greenspan vooral bekend om zijn voorzichtigheid waar het ging over de rol van de overheid bij de verdeling van middelen. Zijn voorzichtigheid en het handhaven van lage rentetarieven droegen bij aan een enorme bloeiperiode van de Amerikaanse economie van 1991 tot 2001. Ook hielp het de economie herstellen na de klap door de terroristische aanslagen van 11 september 2001.

Laissez-faire beleid

Maar de voorzichtigheid van Greenspan leidde ook tot laissez-faire beleid van zijn hand. De markten kregen enorm veel vrijheid en dat eiste uiteindelijk tot twee keer toe een tol. Zo werd hij verantwoordelijk gehouden voor de IT-bubbel van 2000-2001 en de huizencrisis van 2008. Critici zeiden dat hij banken te veel vrijheid gaf, wat leidde tot misbruik en buitensporige verrijkingen.

Zelfkritiek

Greenspan zwaaide in 2006 af. Hij gaf het stokje over naar de eveneens Joodse Ben Bernanke, die later werd opgevolgd door de Joodse Janet Yellen. Mettertijd speelde de Joodse achtergrond van centrale bankvoorzitters geen rol meer; het antisemitisme raakte op de achtergrond. Twee jaar na zijn vertrek zei Greenspan dat hij een fout had gemaakt door de markten te los te laten, waardoor de huizencrisis was ontstaan.

Symbool

Vanwege zijn prominente positie werd Greenspan een symbool van het naoorlogse Joodse succes. Toen senator Joe Lieberman in 2000 de Democratische kandidaat voor het vicepresidentschap werd, noemden commentatoren Greenspan steevast een van de vooraanstaande Joden die hadden bijgedragen aan het creëren van een klimaat dat de weg vrijmaakte voor Liebermans opkomst.

Actief Joods?

De Joodse achtergrond van Greenspan was bescheiden: hij was lid van twee overwegend Joodse clubs, Harmonie in New York en Hillcrest in Los Angeles. En hij was zelden tot nooit hoofdspreker op Joodse bijeenkomsten. Wel voerde hij campagne binnen de Joodse gemeenschap voor zijn favoriete kandidaten, zoals Ronald Reagan in 1980, die toen de Democraat Carter uit het Witte Huis verdreef. 

Nalatenschap

Gedurende zijn hele leven behield Greenspan zijn liefde voor muziek. Hij bleef ook muziek spelen en stond zelfs op een aantal cd’s. In 1997 was hij getrouwd met Andrea Mitchell. De huwelijksceremonie werd voltrokken door de Joodse opperrechter Ruth Bader Ginsburg. De centrale bankvoorzitter had geen kinderen. Zijn nalatenschap ligt vooral in zijn invloed op het economische beleid van VS en de wereld.

Parkinson

Een van Greenspans leidende principes was een Joodse waarde dor wador – van generatie op generatie doorgeven. Een ander principe van Greenspan was chesjbon hanefesj, oftewel morele zelfreflectie en zelfkritiek. Greenspan bleef tot op hoge leeftijd nadenken, schrijven en discussiëren over economie en beleid. Hij bleef leerling, zelfs nadat de wereld hem al lang als meester beschouwde.

Greenspan overleed maandag thuis aan de gevolgen van de ziekte van Parkinson.