Gezocht: moreel kompas – column Leonard Ornstein

Het Nationaal Comité 4 en 5 Mei zoekt een nieuwe voorzitter. Dat is geen sinecure, omdat hij of zij aan allerlei eisen moet voldoen en een duizendpoot moet zijn. Vooral een moreel kompas is een belangrijke eigenschap voor de nieuwe voorzitter, maar bovenal ook het inzicht dat ‘4 mei’ een herdenking moet blijven zoals die van oorsprong was, betoogt Leonard Ornstein. ‘In mijn ogen is het een weeffout dat oorlogen waar Nederland niet direct mee te maken heeft gehad ook worden herdacht’.

De tekst van de vacature voor de nieuwe voorzitter van het Nationaal Comité 4 en 5 mei is er één die bepaald realistisch te noemen is: Hij of zij moet kunnen opereren in een ‘complex krachtenveld’, moet verbindend zijn in een ‘politiek en maatschappelijk gevoelig werkveld’ en moet er rekening mee houden dat de manier van herdenken en vieren steeds onderwerp van maatschappelijk debat is. Het voorzitterschap is kortom geen erebaantje dat op de automatische piloot uitgevoerd kan worden, maar is een parcours in een sociaal mijnenveld.

Jarenlang was ik bestuurslid van het Nationaal Comité. We vergaderden over de invulling van 4 en 5 mei en ik maakte vele herdenkingen mee op de Dam. Nationale herdenkingen, voor alle Nederlanders, waarin eerst koningin Beatrix en daarna koning Willem-Alexander voor gaan in het proces van rouw en bezinning op de Tweede Wereldoorlog.

De koning neemt (net als zijn moeder toentertijd) zijn rol zeer serieus. Het is veel meer dan de wandeling van het Paleis naar het Nationaal Monument. Hij heeft persoonlijk contact met de voorzitter en directeur, en houdt alle inhoudelijke en ceremoniële aspecten zorgvuldig bij. In 2020 legde hij rekenschap af van zijn eigen oorlogsgeschiedenis en sprak hij over ‘medeburgers in nood’, die zich onvoldoende gesteund en gehoord  hadden gevoeld door zijn overgrootmoeder in Londen, koningin Wilhelmina.

Gaza

4 en 5 mei zijn dagen die zouden moeten fungeren als samenbindend moment voor alle Nederlanders, in al hun diversiteit. Zo zou het idealiter moeten zijn. Maar je kunt de klok erop gelijk zetten of het rommelt vanaf half april rondom de herdenking. Waarom wordt ‘Gaza’ niet meegenomen op Dodenherdenking? Begint de Tweede Wereldoorlog niet onderhand ‘verjaard’ te worden nu bijna alle ooggetuigen er niet meer zijn? Waarom worden ook recentere tragedies als Srebrenica of de Afghanistan-missie meegenomen in de twee minuten stilte?

Hashtags als #nietmijnherdenking, en dreigementen om de herdenking te verstoren met Gaza-spandoeken bezorgen het comité al enkele jaren fikse hoofdpijn. Vorig jaar was zelfs op de ochtend van 4 mei het Nationaal Monument beklad. 

Sociaal wonder

Niet voor niets staat in de vacaturetekst dat de kandidaat een sociaal wonder moet zijn, die voeling heeft met de diverse slachtoffergroepen en gemeenschappen. En o ja, rustig en standvastig zijn is ook een pré, evenals ruime ervaring hebben met het omgaan met maatschappelijke tegenstellingen en met polarisatie.

Mooie begrippen, waar niemand het mee oneens kan zijn. Het is goed om terug te gaan naar de kern: waar gaat het bij de nationale herdenking precies om? Wat mij betreft moet 4 mei aan zijn traditie vasthouden: op een waardige, sobere manier de Nederlandse slachtoffers van oorlogsgeweld herdenken. De Tweede Wereldoorlog moet centraal staan, de gebeurtenissen in Nederland, die in Nederlands-Indië en in andere voormalige Nederlandse koloniën.

Joden, Sinti en Roma

De Holocaust speelt een prominente rol in de herdenking, die tragische uitkomst van ruim honderdduizend weggevoerde en vermoorde Joden – zo’n 72 tot 75 procent van de Joods-Nederlandse bevolking – en de vele gedeporteerde en afgemaakte Sinti en Roma. Het laat zien waar rassenuitsluiting samen met meewerkende instanties en toe- en wegkijkende burgers toe kan leiden. Er is geen land waar percentueel zoveel gedeporteerde en vergaste Joden te betreuren zijn als Nederland. Het comité zal altijd een speciaal oog moeten blijven hebben voor het gat dat de Holocaust heeft geslagen in Nederland.

Terug naar de kern

Wat zou de 4 meiherdenking níet moeten zijn? Geen veralgeminisering van 4 mei. In mijn ogen is het een weeffout dat oorlogen waar Nederland niet direct mee te maken heeft gehad ook worden herdacht. Is het niet logischer en gepaster om veteranen en hun buitenlandse missies te herdenken op Veteranendag? Laat op 4 mei de Nakba erbuiten, evenals de oorlog in Oekraïne.

Nodig ook geen buitenlandse staatshoofden uit, zoals de Duitse of Oostenrijkse president. Houd het zoals het is bedoeld: een herdenking van en voor Nederlanders van hun oorlogsverleden.

‘Standvastig’ herdenken betekent dat niet alles op één hoop wordt gegooid op 4 mei, maar dat we zorgvuldig en nauwkeurig op betekenisvolle momenten bepaalde groepen herdenken, zoals op 1 juli de slavernij-herdenking, op 15 augustus het einde van de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië op 26 of 27 juni de veteranen.  

Vacature

Nieuwe generaties leren vaak slechts in brokjes over de Tweede Wereldoorlog of plakken er hun eigen frame op naar aanleiding van sociale mediabeelden en -filmpjes. Het comité heeft een enorm belangrijke pedagogische taak in het correct overbrengen van onze oorlogsgeschiedenis en het meegeven van het inzicht dat mensen die niet in de nazi-ideologie pasten (Joden, communisten, homo’s, verstandelijk beperkten, enzovoort) keihard vervolgd en vermoord werden.

In het verleden werd de voorzitter van het comité naar voren geschoven. Om beurten was een van de grote politieke partijen aan de beurt. Nu is de vacature out in the open. Laat de maatschappelijke acrobaat – die durfal die het gezicht van het comité wordt – inderdaad in ruime mate beschikken over een moreel kompas (ook een functie-eis), zodat de harde kern van de herdenking overeind blijft staan.