Ontdekte sjoel Rothenburg geeft veel informatie prijs

Toen afgelopen zomer tijdens opgravingen in het Duitse stadje Rothingen de fundamenten van een synagoge werden ontdekt, zorgde dat voor grote opschudding, in positieve zin. Onderzoek toont nu aan: het was een van de grote huizen van samenkomst uit de hoge en late Middeleeuwen. Rothenburg ademt geschiedenis. ‘De stad als geheel is een monument’.

De ontdekking was in Duitsland de archeologische sensatie van 2025, omdat die volgens het Het Beierse Bureau voor Monumentenbehoud (BLfD) ‘het eerste archeologische bewijs leverde voor de eerste synagoge van de stad, die tot dan toe alleen in schriftelijke bronnen was gedocumenteerd’. Met hulp van een grondradar konden precieze metingen, zoals de dikte van de muren, de lengte en de breedte, worden bepaald.

Omvang

De muren van de synagoge waren ongeveer één meter dik en vormden een rechthoekig grondplan van zestien bij elf meter, typisch voor Asjkenazische synagogen uit de romaanse periode zoals de bekende synagogen in Keulen, Worms en Speyer. Het interieur bood plaats aan 320 tot 380 mensen. Indertijd moet de Joodse gemeenschap uit circa vijfhonderd personen hebben bestaan.

Fundamenten

“Het is daarmee een van de grootste gedocumenteerde synagogen uit de hoge en late middeleeuwen, wat getuigt van het buitengewone belang van de Joodse gemeenschap van Rothenburg binnen het Heilige Roomse Rijk”, concludeerde het BLfD begin maart, ongeveer zes maanden nadat de fundamenten van de middeleeuwse synagoge waren ontdekt tijdens opgravingen op de Kapellenplatz in de oude binnenstad.

Bloeiperiode

De muren getuigen van ‘de relevantie van het voormalige Joodse centrum van geleerdheid en zijn bloeiperiode in de Hoge en Late Middeleeuwen’, aldus BLfD-directeur Mathias Pfeil. “Het is een soort röntgenfoto van de bovenste grondlagen.” Op deze manier is het mogelijk om ‘nieuwe informatie te verzamelen zonder de archeologische vindplaats verder te beschadigen door opgravingen’, zegt hij tegen de Juedische Allgemeine.

Thorakast

“In Rothenburg konden we zo de plattegrond van de synagoge, die slechts gedeeltelijk was opgegraven, completeren en de aanbouw voor de Thorakast en de centraal gelegen bima lokaliseren,” aldus Pfeil. Rothenburg ademt geschiedenis. ‘De stad als geheel is een monument’, schreef kunsthistoricus Georg Dehio al in 1908 over Rothenburg.

Frankenland

Het stadje ligt op de zogenoemde Romantische Route, dat sinds 1802 tot het Keurvorstendom Beieren behoort en nu deel uitmaakt van Midden-Franken. Rothenburg is met zijn kleine 11.000 inwoners een internationale toeristische trekpleister. Dat komt door de wereldberoemde stadsmuur, de poorten en torens, de steegjes en huizen, de talloze kunsthistorisch belangrijke schatten.

Judaïca

Achter de torens en poorten schuilt een rijke geschiedenis, waaronder de Joodse geschiedenis van de stad. Het Rothenburg Museum, met zijn collectie aan Judaïca, is gewijd aan deze geschiedenis. Joden woonden al in 1180 in Rothenburg, maar het was vooral in de 13de eeuw dat ze zich hier vestigden vanuit het Rijnland, waar ze waren verdreven. De collectie omvat Joodse grafstenen uit de Middeleeuwen die in 1914 werden ontdekt.

Tien procent

Er is een schat aan informatie te vinden over rabbijn Meir ben Baruch, een belangrijk Talmoedgeleerde die in Worms werd geboren en in 1293 in Ensisheim, Frankrijk, stierf. Hij woonde en werkte veertig jaar in Rothenburg en gaf les aan studenten uit heel Europa. Indertijd woonden er ongeveer vijfhonderd Joden in de stad, ongeveer tien procent van de bevolking uitmakend.

Plaquette

De Talmoedschool van Meir ben Baruch bevond zich op wat nu de Kapellenplatz is, waar een bronzen plaquette aan de rabbijn herinnert. Dit was het centrum van de Joodse gemeenschap, met een synagoge en een eigen feestzaal. Het museum toont vele voorwerpen uit het ooit zo levendige Joodse leven in het Frankenland, een deel van Midden-Duitsland.

Jodenbeul

Er zijn rituele objecten te vinden en er is een belangrijke gedenksteen met Hebreeuwse inscripties die de slachtoffers van de pogrom van 1298 herdenken. Meer dan 450 Joden werden toen in Rothenburg vermoord. De pogrom werd aangericht door Rintfleisch, een inwoner van Röttingen en een zelfbenoemde ‘Jodenbeul’. Volgens hem ontheiligden de Joden de hostie.

Kooplieden

Het museum vertelt de geschiedenis van de Joden in Rothenburg, die soms slechts getolereerd werden en vaak aan de meest gruwelijke vervolgingen werden onderworpen. Het stadje, gelegen aan de handelsroute van Würzburg naar Augsburg, was in de Middeleeuwen een aantrekkelijke plek voor Joodse kooplieden. Iets verder naar het noorden, vlakbij de Joodse begraafplaats, werd toen een nieuwe synagoge gebouwd.

nazi-tijd

Vanaf ongeveer het jaar 1370 vestigden Joden zich voornamelijk in de nieuwe Judengasse, maar rond 1520 werd het hen opnieuw verboden om de stad binnen te komen. De overgebleven Joodse inwoners werden toen ook verdreven. Pas in 1870 vestigden zich weer Joodse families in Rothenburg. In de 20ste eeuw kregen de Joden het weer moeilijk, zeker in de ns-tijd, zo werd in 1937 hen hun rechten ontnomen.

Sporen

In 1938 werden alle Joden uit Rothenburg verdreven: zelfs voor de Kristallnacht werd de synagoge al geplunderd. Destijds betekende dit het einde van de Joodse gemeenschap. Niettemin proberen de inwoners na de oorlog er van alles aan te doen om Joodse sporen niet uit te wissen. Zo hebben vereniging Kulturerbe Bayern en Alt-Rothenburg zich in de afgelopen jaren ingezet voor behoud van het Joodse huis aan de aan Judengasse 10. Met succes.

Kernstructuur

Het rapport van de BLfD over de archeologische vondst stelt dat ‘de kernstructuur van de synagoge bewaard is gebleven en vervolgens dienst deed als schip’ van een kerk. ‘Aan de oostzijde werd een veelhoekig koor in gotische stijl toegevoegd. De vastgelegde plattegrond van de Onze-Lieve-Vrouwekapel komt overeen met de bewaard gebleven illustraties uit de achttiende eeuw’.