Lost Van Dis het antisemitisme op? – column Sivan Behr

Schrijver Adriaan van Dis sprak onlangs de eerste Loe de Jong-lezing uit. De titel van zijn rede was ‘De mens is geen land’ en het onderwerp was: ‘Groeiend antisemitisme: Deze tijd vraagt om verplaatsingskunde, van schuilkelders naar de puinhopen van Gaza’. Sivan Behr luisterde er naar. ‘Waarom benoemt Van Dis niet de olifant in de kamer?’ vraagt zij zich af.

Nu ben ik een groot bewonderaar van Adriaan van Dis. Ik houd van zijn mooi opgeschreven boeken, van zijn eigenheid en van zijn onverschrokkenheid. Net zoals hij ben ik een kind van ouders die slachtoffer waren in de Tweede Wereldoorlog. Mijn ene grootvader werd onthoofd door de Japanners, de andere werd doodgeschoten door de Duitsers.

Mijn vader zat in een kamp in Indië, mama overleefde door de onderduik. Als jong meisje verbleef ze op veertien onderduikplekken, zonder ouders, broertje, zusje. En vaak werd ze afgeranseld, zelfs misbruikt.

Chicken

Door het oorlogsverleden van de familie van Adriaan voelde ik een band met hem. Ik heb hem wel eens vanuit de verte kunnen bewonderen op een Amsterdamse gracht terwijl zijn krullen in de wind zwierden en ik had hem eigenlijk willen aanspreken. Ik durfde niet. ‘Chicken’, zouden mijn kinderen zeggen.

Maar u voelt hem al. De kern van zijn betoog in de Loe de Jong-lezing – verplaats je in een ander waardoor je de ander zal begrijpen – vind ik lief maar een beetje naïef. Het hele leven bestaat namelijk uit verplaatsingskunde, omdat dat de kern is van een (westerse) beschaving. Ik hoef namelijk geen bijstandsmoeder te zijn om te beseffen dat zij met twee kinderen elke euro moet omdraaien en dat dat moeilijk is.

Wijsheid

Van Dis stipte in zijn lezing aan dat het antisemitisch is als van Joden wordt geëist dat zij Israël of het zionisme publiekelijk veroordelen, maar toch vergat hij dat het antisemitisme nooit is weggeweest. Mijn broer, zusje en ik zijn opgegroeid met de wijsheid en zwarte ervaringen van de overlevenden die ons hebben opgevoed: ‘De Joden hebben het altijd gedaan en als ze het niet hebben gedaan, hebben ze het toch gedaan.’

Van Dis vergat ook te benoemen dat het huidige antisemitisme in Europa voor een groot deel toe te schrijven is aan de invloeden van het islamisme, aan de komst van groepen die door de moslimcultuur zijn gevormd en niet-democratische ideeën hebben over Joden, vrouwen, LHBTIQ+’ers en de democratische rechtstaat.

Waarom beschreef Van Dis niet de olifant in de kamer? Waarom vroeg hij niet aan de 1,3 miljoen moslims in Nederland of de één miljard moslims wereldwijd om zich in de verplaatsingskunde te verplaatsen? Of is dat alleen een verzoek aan Hollandse Joden of aan de woke-drammers en de linkse elite die vooraan stonden bij de Amsterdamse Rode Lijn-demonstraties tegen Israël?

Balkon

In zijn speech memoreerde hij: “Dus Adriaan, kies niet voor de eenzijdige verontwaardiging, verken het kwaad van alle kanten. Benoem ook het onrecht in de Arabische wereld. En pas op: verdedig niet wat niet te verdedigen valt.” Hij vervolgde: “Maar toen ik eind augustus 2025 vijf Palestijnse journalisten op een balkon in Gaza de lucht in zag ploffen, geraakt door een Israëlische bom, schreeuwde ik naar de televisie: “Ik doe het niet. Ik laat me niet gebruiken als goedprater van dat stelletje moordenaars!’”

Van Dis is wederom vergeetachtig. Hamas is de oorlog immers begonnen en niet de Joodse staat. Bovendien waren er in augustus 2025 nog steeds twintig Israëli’s in handen van moslimterreurgroepen in Gaza. Wat was er gebeurd als bijvoorbeeld een maand na 7 oktober 2023, na die verschrikkelijke moord op 1200 onschuldigen, Hamas de wapens had neergelegd en de 251 gegijzelden had vrijgelaten?

Hiroshima

Opvallend is dat Van Dis ook begon over het gevoel over de beëindiging van de Tweede Wereldoorlog in het gezin waarin hij opgroeide. Hij is zestien jaar ouder dan ik, maar het zijn eveneens de emoties van mijn jeugd. Hij zei: “Wij hadden ook geen enkele moeite met de atoombom op Hiroshima. Die doden bestonden niet. Vernietiging hoort bij bevrijding.”

Inderdaad Adriaan, vernietiging hoort bij bevrijding. Anders waren jij en ik waarschijnlijk nooit geboren. Vernietiging hoort bij de bevrijding. Helaas ook in Gaza. En eveneens thans in Iran.

Van Dis memoreert dat hij is opgevoed met de ‘de kwetsuren en belangen van een ver volk. (……) wat er met de Palestijnen gebeurde interesseerde ons thuis geen snars.’

En dan komt het.

“Nu weet ik beter. De Palestijnen hebben ook verhalen, maar die gingen de wereld niet rond. Zij hadden geen stem, geen Anne Frank. Geen Sophie’s Choice. Schindler’s List. Geen Loe de Jong; en als die er waren, dan kenden we ze niet.I Beste Adriaan: Is het lot van de Palestijnen vergelijkbaar met dat van de Joden (in de Holocaust)? Worden de Palestijnen tweeduizend jaar vervolgd?

Appels en peren

De verplaatsingskunde waarvoor Adriaan van Dis zich sterk maakt, zal de haat tegen Joden en tegen Israël niet oplossen. Het zal Palestijnen evenmin helpen, zolang hun broeders in moslimlanden de Joodse staat niet erkennen, terreur afzweren en een vorm van democratie invoeren.

Als het gaat om ons Lage Land aan de Noordzee: Noem het beestje bij de naam. Pas dan kunnen er maatregelen worden genomen om het antisemitisme tegen te gaan. En o ja, Adriaan: vergelijk geen appels met peren.