Goed en fout in de Ritz – column Renée Citroen

Het ‘goed-foutdenken’ van Lou de Jong wordt al langer bekritiseerd. Sinds Hans Blom in 1983 in zijn oratie ‘In de ban van goed en fout?’ De Jong berispte over zijn indeling van ‘goed en fout’ in de oorlog is, er veel over de vergrijzing geschreven. Dat is wat Evelien Gans nivellering noemde: ‘Iedereen een beetje fout, iedereen een beetje goed’. Omdat zij node wordt gemist is het voor Renée Citroen een mitswe om haar strijd voort te zetten

Tegen Chris van der Heijden met zijn boek ‘Grijs Verleden’ en tegen andere ‘grijze’ goedpraters zoals Ad van Liempt, Bart van der Boom en Isabel van Boetzelaer, heb ik vroeger in de Crescas Nieuwsbrief vaak geprotesteerd. Tegen het wegmoffelen van de foute daden en het vergoelijken en excuseren van wat in mijn ogen heulen met de nazi’s was in woord en daad.

Het concept

Voordat ik verder ga, eerst nog even: wat was het concept ‘goed en fout’? Het gaat over de manier waarop de Tweede Wereldoorlog in Nederland lang werd geïnterpreteerd. Volgens onderzoeker Lou de Jong was de samenleving toen verdeeld in ‘goeden’, die verzet boden of niet samenwerkten met de bezetter, en ‘fouten’, die collaboreerden. Die tweedeling domineerde jarenlang de geschiedschrijving, maar later kwamen er historici die stelden dat de werkelijkheid vaak grijs was in plaats van zwart-wit.

Deze vergrijzers proberen ons nog steeds te overtuigen dat er geen echt goed of fout bestond. Ze komen met smoesjes dat het toeval was dat opa bij de SS was geweest en in het verre Rusland niets ergs gezien had. In zijn laatste boek over zijn ouders zegt Van der Heijden: ‘Het waren goede mensen’. Dat doet denken aan de uitspraak van Trump: ‘There are good people on both sides‘. Daar is blinde Maupie weer, ik geloof er niets van.

Vanzelfsprekend

Sommigen van de nieuwe generatie historici nemen die visie haast als vanzelfsprekend over tot vreugde van Hans Blom, wat te merken was in zijn afscheidsrede. Hij zet iedereen en vooral de media, die ‘de directe verbinding tussen analyse en moralisering niet wilden doorsnijden’, denigrerend weg als moralisten.

Waarom geloof ik wél in de duidelijke onderscheiding tussen goed en fout? Voor mij is het eenvoudig: iedereen die zich voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog aansloot bij de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) of op een andere manier meewerkte met de nazi’s was fout. Dat geldt nog steeds: anti-democratische en racistische politieke partijen zijn fout.

Soms twijfel ik, ben ik niet te streng? De foute politieagent in het Verzetsmuseum hielp ook Joden. Kun je die wegstrepen tegen de mensen die hij wel verraadde? Nee, die man blijft voor mij fout.

Meetlat

Maar dan. Ik neem als voorbeeld het boek Le barman du Ritz van de Franse schrijver Philippe Colin. Dat is een historische roman. Er is veel verzonnen, maar het is wel gebaseerd op werkelijke feiten. Hoofdfiguur Frank Meier is daarin de barman van het beroemde hotel Ritz in het door de nazi’s bezette Parijs. Als de nazi’s in de bar komen, verbergt hij dat hij Joods is.

Beroemde gasten als modeontwerpster Coco Chanel, schrijvers Jean Cocteau en Céline, of toneelschrijver Sacha Guitry, die de bar elke donderdag bezoeken, blijven ook komen. Ze kunnen optreden en zijn bevriend met de hoge nazi-officieren. Chanel heeft zelfs een relatie met een van hen. Barman Frank is beleefd tegen iedereen.

Is hij fout? Hij collaboreert, maar doet dat om zijn leven te redden, terwijl hij intussen ook valse papieren regelt voor andere joden die willen vluchten. Voor mij is Frank dus niet fout.

De beroemde zangers en acteurs profiteerden van de nazi’s, ze konden doorwerken. Maar naast hun werk waren ze ook bevriend met de nazi’s. Waren zij fout? Hun leven was als niet-Joden niet in gevaar. Na de oorlog kregen ze korte straffen en traden ze gewoon weer op. Chanel werd zelfs heel beroemd. Dus voor mij zijn ze wel fout, want fout is fout en niet een beetje goed.

Heel gevoelig

In de tv-serie Het verhaal van Nederland (terug te zien op NPO Start) ontdekt researcher Noa van de Klundert ook iets nieuws: ‘Een van die nieuwe inzichten is dat de keuzes die Nederlanders tijdens de oorlogsjaren maakten niet enkel in goed of fout zijn in te delen. Er zitten ook veel grijstinten tussen.’ De makers zeggen zo een objectiever beeld te willen schetsen. ‘Dat lag voorheen heel gevoelig.’ Waarom dat zo was (en is), vragen ze zich niet af.

De slachtoffers van de nazi’s – Joden en andere oorlogsgetroffenen – kunnen zich niet verdedigen tegen deze nieuwe ‘objectieve’ inzichten.

Maar goed of fout, het gaat nooit voorbij.