Iedereen in het verzet? – column Renée Citroen

Het boek ‘Een land in verzet’, waar onder redactie van Paul van Tongeren verschillende auteurs, onder wie Ad van Liempt, Bart van der Boom en Liesbeth van der Horst over het verzet in de bange jaren ’40-’45 schreven, vormt voor Renée Citroen aanleiding tot een column. Ze heeft kritiek: opnieuw is er sprake van een vorm van nivellering en wordt op subtiele wijze het idee van ‘iedereen was goed’ aan de man gebracht.

In dagblad Trouw las ik een artikel over het boek ‘Een land in verzet’, waarin wordt uitgelegd dat in de Tweede Wereldoorlog één miljoen Nederlanders verzet boden tegen de nazi’s. Ik kreeg er een raar gevoel bij, klopt dat echt? Er waren vreemd genoeg alleen maar lovende recensies in de media zonder enige kritiek.

Na lezing moet ik zeggen: het valt niet mee. De usual suspects – zie mijn vorige column – mogen hun woordje weer doen: de inleiding is van Hans Blom, die van de samenstellers van de bundel artikelen veel lof krijgt voor zijn kritisch commentaar, scherpe formulering en deskundigheid ‘op zijn eigen charmante wijze’. En natuurlijk staan nivelleerders Chris van der Heijden, Ad van Liempt en Bart van der Boom in de literatuurlijst.

Allerlei vormen

Schrijver Paul van Tongeren heeft het over allerlei soorten verzet, veel meer dan de 45.000 illegale werkers die door Loe de Jong worden genoemd. Volgens de auteur gaat het zelfs om twintig procent van de volwassen Nederlanders. Daar waren ook de onderduikers, onderduikgevers en stakers bij, die niet georganiseerd waren in verzetsgroepen.

Onderduikers? Die probeerden hun leven te redden. Was dat verzet? En onderduikgevers? Die probeerden anderen te redden met gevaar voor eigen leven. Was dat verzet? In het boek staan veel overlappende verhalen, doordat verschillende schrijvers artikelen aanleverden en veel is al bekend, zoals het artikel van Liesbeth van der Horst, oud-directeur van het Verzetsmuseum, die de geschiedenis van het officiële verzet navertelt.

In Trouw zegt zij: “Ik geloof zeker wel dat een miljoen mensen bij het verzet betrokken zijn geweest. Het is goed dat er opnieuw discussie wordt gevoerd over wat het verzet is. En dat het negatieve beeld van het verzet wordt uitgedaagd.” Dat uitdagen heeft ze met hulp van Blom vormgegeven in het Verzetsmuseum. Ik heb daarover geschreven bij de heropening en was zeer kritisch over de opzet, die het toppunt van nivellering is. In het museum is iedereen goed en nauwelijks fout.

Portretten

Het boek ‘Een land in verzet’ is toch voornamelijk een verhaal over het georganiseerde verzet met portretten van bekende verzetsstrijders. Het is goed dat zij aandacht krijgen, maar er wordt over de onderduikers, de onderduikgevers, de koeriersters, de hulp aan piloten, de stakers en de Engelandvaarders summier geschreven, terwijl die nu juist volgens de schrijvers ook bij het verzet hoorden.

Ook ontbreken er bekende namen in, zoals die van Sally Noach, die in Lyon Engelandvaarders – onder wie mijn vader – opving. Een goed punt is dat vrouwen, Joden en de mensen in de koloniën die verzet boden in het boek nu wel aandacht krijgen, wat in het verleden vaak niet het geval was. Maar het lezen van illegale kranten, naar een verborgen radio luisteren, was dat ook verzet?

Dat laatste vind ik veel te ruim gedacht. Dat vindt Van Tongeren ook, maar voor hem horen ze er eigenlijk toch wel bij in het grote geheel van anti-Duitse sentimenten: verzet door iedereen dus.

‘Iedereen was goed’

Op een subtiele manier wordt hier het idee van ‘iedereen goed in de oorlog’ aan de man gebracht. Fijn, we hoeven ons niet schuldig te voelen, we zaten dus echt allemaal in het verzet, zoals in het beeld dat na de oorlog ontstond. Maar velen sloten zich pas laat aan bij het officiële verzet, na Dolle Dinsdag, toen alle Joden al weggevoerd waren.

Ik zou het willen omdraaien. Wie waren er allemaal fout? Er zijn 485.000 dossiers bij het CABR, bijna een half miljoen. Die kun je dus tegenover dat miljoen zetten. En dan nog de meelopers en de wegkijkers. Ik gun iedereen zijn familie met dappere helden. Maar waarom is het zo belangrijk te weten hoeveel het er echt waren?

Civiele nazi’s

In dit boek wordt het grote aantal gebruikt om het feit weg te moffelen dat in verhouding met de rest van (West-)Europa de meeste Nederlandse Joden werden vermoord. Want hoe zou dat gebeurd kunnen zijn met een miljoen verzetsstrijders? Van Tongeren noemt als enige reden dat hier fanatieke civiele nazi’s waren en in Frankrijk en België de militairen de macht hadden. Zou het?

Van Tongeren zegt in Trouw: ‘Waar wij ons met dit boek tegen afzetten is dat Nederlanders allemaal lafaards waren, dat alles grijs was. De laatste tien, twintig jaar, overheerst dat beeld. Wij willen dat corrigeren.” Iedereen fout, is dat grijs? Vreemd, ik dacht dat de vergrijzers juist iedereen als goed willen voorstellen en hun foute keuzes willen verdoezelen.

De verwarring die dit opwekt zorgt ervoor dat je achterblijft met deze ‘correctie’, die geen correctie is maar een poging tot goedpraten. Wéér een manier om goed en fout te verdraaien tot inderdaad een akelige grijze massa zonder ook maar één gedachte aan de slachtoffers die daar niets aan hebben gehad.