Etty is back! – column David Barnouw

Naar aanleiding van de zesdelige dramaserie Etty, over het leven van Etty Hillesum, schreef David Barnouw een column. Het werd alweer zijn vierde stuk op Jonet.nl over de dame, waarover met de jaren een soort cultus is ontstaan. ‘De Etty-kunde is in deze 21ste eeuw vol op stoom en ook de popularisering. Het wachten is nu op ETTY. De Musical.’

Dit wordt op Jonet.nl mijn vierde stukje over Etty Hillesum, eerder had ik al haar biografie gerecenseerd en de potsierlijke pogingen om haar huis tegen sloop te behoeden bekritiseerd. De imaginaire briefwisseling tussen Anne Frank en Etty leek mijn laatste bijdrage. Ik kan niet beloven dat dit mijn laatste stukje over ‘de heilige aan het Museumplein’ is, maar dat hangt natuurlijk af of er wat nieuws te melden is.

Vijfenveertig jaar geleden verscheen Het verstoorde leven; Dagboek van Etty Hillesum 1941-1943, maar dat was slechts een selectie. Het boek had een daverend succes en er volgde al snel Het denkend hart van de barak; Brieven van Etty Hillesum en In duizend zoete armen; nieuwe dagboekaantekeningen van Etty Hillesum.

Dat had natuurlijk nog zo door kunnen gaan, maar gelukkig verscheen in 1986 haar gehele werk als ETTY. De nagelaten geschriften van Etty Hillesum 1941-1943, een kloek werk van meer dan achthonderd bladzijden, inclusief de voetnoten. Voor dat werk verscheen, was iedereen overtuigd van de altruïstische persoonlijkheid van Etty, die niet wilde onderduiken, vrijwillig naar Westerbork ging en ook nog eens vrijwillig naar Auschwitz al of niet zingend naar de trein.

Etty-cultus

Behalve meer inzicht in de persoon van Etty, werd ook duidelijk dat het bovenstaande sterk overtrokken was. Er ontstond langzaam maar zeker een hele Etty-cultus met Etty-huizen in Deventer, Amsterdam en Middelburg, toogdagen en kringgesprekken. Toen ik zelf een keer gevraagd was om op een Etty-dag over de Holocaust te praten, had ik mij goed voorbereid, maar tevergeefs. Het was de bedoeling dat we hand in hand onze gevoelens over Etty en haar gevoelige woorden moesten delen. In Nederland bleek de antroposofische hoek zeer Etty-minded en met name in Italië werd Etty door progressieven katholieken als moderne heilige ingelijfd.

Hillesum-kenners

Zoals Rianne Oosterom het in Trouw van 6 juni 2026 treffend stelde: ‘Een ronde langs Hillesum-kenners, literatuur en landen, leert dat Hillesum bijvoorbeeld wordt gezien als een bekeerde katholiek, als de grondlegger van new age, een heilige, een martelaar, een feminist, een vroegevrijeseksvoorvechter, een communist, een geestelijk verzetsstrijdster, een yogi avant la lettre en een vredesstichter in wereldwijde conflicten’.

Over Anne Frank is ook veel gezegd, maar Etty verslaat haar duidelijk op het punt van toe-eigening. Maar ook voor de Etty-duiders geldt, dat wat in een dagboek staat, twijfel loos waar is en dat je daar geen vraagtekens bij kunt zetten. ‘Zingende hebben wij het kamp verlaten’, schrijft zij in haar laatste briefje dat ze uit de trein vanuit Westerbork gooide en dat kan waar zijn, maar het hoeft ook niet waar te zijn.

Kwakzalver

In 2020 promoveerde Alexandra Nagel in Leiden op de Joodse Julius Spier die de handleeskunde propageerde en in praktijk bracht. Tijdens de promotieplechtigheid vroeg ik mij al af hoe je met zo’n kritiekloos en hagiografisch verhaal over een kwakzalver Dr. kon worden. Er was ook bijna geen tegengeluid te horen van professorale opponenten. Maar ja, Spier was de mentor, therapeut en later minnaar van Etty Hillesum en dat helpt natuurlijk. Zes jaar later zou het proefschrift als publieksboek uitkomen: Julius Spier en de kunst van het handlezen.

Wat eerder verscheen de biografie van Judith Koelemeijer: Etty Hillesum. Het verhaal van haar leven en weer stoorde ik mij aan de kritiekloze Etty-verering die uit deze biografie sprak.

Dramaserie

En nu was er de zesdelige dramaserie Etty op de Nederlandse televisie. Veertig jaar geleden schreef ik een artikel over de Nederlandse speelfilm en de Duitse bezetting en het viel mij op dat het in de recensies vaak ging om historische onvolkomenheden. Ik eindigde mijn verhaal met een oproep om een volgende oorlogsfilm geheel in een hedendaagse setting te filmen, zodat de cineast én de toeschouwer zich geheel op de inhoud konden richten.

Ik betwijfel of regisseur Hagai Levi mijn stuk gelezen heeft, maar ik heb nu spijt van mijn voorstel, want ik vind het ongeloofwaardig in deze serie. De Etty-kunde is in deze 21ste eeuw vol op stoom en ook de popularisering. Het wachten is nu op ETTY. De Musical. Wellicht schrijf ik dan weer een stukje.