Spinoza, een denker die nooit echt tot leven komt – recensie
In zijn allerlaatste film over Baruch de Spinoza kiest wijlen regisseur Rudolf van den Berg voor een van de meest beladen momenten uit de Joods-Nederlandse geschiedenis. Zo’n onderwerp hoort vanzelf urgent te voelen. Toch maakt de film dat helaas niet waar, aldus filmrecensent Nico van den Berg. Dit is helaas niet de beste film uit het oeuvre van Van den Berg’.
Op 27 juli 1656 sloot het bestuur van de Portugees-Joodse gemeente Talmud Torah de 23-jarige Baruch de Spinoza voorgoed uit, met de zwaarste herem die de gemeente ooit uitsprak. Deze ban is nooit opgeheven.
Dat moment staat centraal in Spinoza, de laatste film van Rudolf van den Berg, die in juli 2025 overleed, kort na de laatste draaidag. Het verhaal speelt in de weken voor de ban, in een door de pest geteisterd Amsterdam, terwijl ook Rembrandt van Rijn financieel kopje-onder gaat. Van den Berg schreef het scenario losjes naar een toneelstuk van Dimitri Frenkel Frank uit 1964, waarin de filosoof en de schilder gesprekspartners zijn. Dat ze elkaar ooit ontmoetten is nooit aangetoond, al woonden beiden in de Jodenbuurt.
Niet zomaar
Voor Van den Berg was dit geen willekeurig onderwerp. Hij was enig kind van Joodse ouders die de oorlog overleefden door onder te duiken, en de zoektocht naar zijn Joods-zijn liep als een rode draad door zijn werk, van het debuut Bastille tot Süskind. Zelf noemde hij zijn Joods-zijn een non-issue. Toch is het veelzeggend dat zijn laatste film gaat over de beroemdste dissident die de Amsterdamse Joodse gemeenschap ooit uitstootte.
Wat volgt is meer een reeks losse en vlakke confrontaties dan een samenhangend verhaal: Spinoza in gesprek met rabbijn Morteira, een dominee, zijn overleden vader en zijn jongere zelf. Het wordt vlak verteld. De dreiging van de ban zou de film moeten aandrijven, maar spanning blijft uit. Ook de acteursregie is niet sterk. Dit is helaas niet de beste film uit het oeuvre van Van den Berg.
Dat de film toch overeind blijft, is te danken aan de cast. Hans Croiset als Morteira, Olga Zuiderhoek als burgemeester Bicker, Derek de Lint als Spinoza’s vader en Géza Weisz als Zacuto geven hun scènes gewicht. Vooral Pierre Bokma maakt van Rembrandt, met de deurwaarder op de stoep, een man van vlees en bloed.
Plat personage
Des te schrijnender dat juist de hoofdrol tekortschiet. Zowel in het acteerwerk van Bart Bijnens als in de dialogen blijft Spinoza een personage zonder inhoud. Zijn zinnen willen diepzinnig klinken maar blijven aan de oppervlakte, en Bijnens voegt te weinig toe om ze te laten leven. Zo wordt de man die het Europese denken veranderde een plat personage. We horen dat hij vrijdenker is, maar de rol ademt vooral behoudendheid.
Dat is jammer, want het onderwerp heeft veel actuele potentie. Hoeveel ruimte laat een kwetsbare gemeenschap aan haar dissidenten, en wat zegt een ban over de angst van de heersende klasse? De film raakt daar zijdelings aan, via de rabbijn, de gevaarlijke pamfletten en de pest als decor, maar het blijven haakjes die nergens echt worden uitgewerkt.

Dat valt extra op bij een regisseur die zijn loopbaan lang bezig was met hoe het is om Joods te zijn. “Onze democratie is schatplichtig aan de bevlogen pleidooien van Spinoza,” zei Van den Berg bij leven over de actuele lading van de film. In tijden van gepolariseerde debatten had dat Spinoza scherp kunnen maken. Die belofte wordt nauwelijks waargemaakt.
Geen portret
Spinoza is geen mislukking, en als slotstuk van een gelauwerd regisseur verdient de film welwillendheid. Maar een eerbetoon is nog geen portret: de film eert het denken en vergeet de mens die het dacht. Volgend jaar is het 350 jaar geleden dat Spinoza stierf. Hij had beter verdiend.
Spinoza (Nederland, 2026), regie Rudolf van den Berg. Sinds 19 november in de bioscoop.
Waardeert u dit artikel?
Doneer hier dan een klein bedrag. Jonet.nl is een journalistiek platform dat zonder giften niet kan bestaan. Wij danken u bij voorbaat.
Wil je meer informatie of een hoger bedrag doneren? Ga naar jonet.nl/doneren






