Wat Halsema had moeten doen – opinie Maurits Jan Vink

Wat had burgemeester Femke Halsema (Pro) beter kunnen doen afgelopen 7 oktober, toen op de Dam openlijk steun werd betuigd aan Hamas? Niet alles wat juridisch is toegestaan, is volgens organisatiepsycholoog Maurits Jan Vink meteen ook maatschappelijk aanvaardbaar. Hoe komen we samen verder? Een gastcolumn van zijn hand over wat Halsema beter had kunnen doen en hoe het de volgende keer anders kan.

Vorige week, op 7 oktober, drie jaar na de terreuraanslag van Hamas op Israël, werd in Amsterdam een pijnlijk contrast zichtbaar. Op de Dam demonstreerden mensen met spandoeken waarop de teksten ‘We support Hamas’ en ‘Long live the 7th of October’ stonden. Ondertussen herdachten Joodse Nederlanders de slachtoffers van 7 oktober op een geheime locatie, achter gesloten deuren.

Hoezo?

Dat roept een ongemakkelijke vraag op. Hoe kan het dat in onze hoofdstad openlijk steun wordt betuigd aan Hamas, terwijl de slachtoffers van de aanslagen niet meer in het openbaar worden herdacht? Burgemeester Femke Halsema noemde de steunbetuigingen aan Hamas ‘shockerend en onsmakelijk’. Ook sprak zij haar afschuw uit over het gebruik van de demonstratievrijheid voor dergelijke uitingen.

Volgens haar kon zij niet ingrijpen omdat het Openbaar Ministerie de uitingen niet strafbaar achtte. Later die avond ontbond zij de demonstratie, nadat demonstranten politieaanwijzingen niet opvolgden en verstoring van de openbare orde dreigde. De burgemeester heeft dus niet niets gedaan. De vraag is of het bewaken van juridische grenzen volstaat bij het nemen van bestuurlijke verantwoordelijkheid.

Grenzen

De vrijheid om te demonstreren is een groot goed. Juist in een democratische rechtsstaat moeten mensen zich kunnen uitspreken, ook wanneer anderen het met hen oneens zijn of hun opvattingen kwetsen. Toch is niet alles wat juridisch is toegestaan, ook maatschappelijk aanvaardbaar. De wet stelt grenzen aan wat de overheid mag verbieden. Bestuurlijke verantwoordelijkheid vraagt meer dan het bewaken van die grenzen.

Wie zich als bestuurder beroept op juridische kaders, kiest daarmee voor een aanpak én draagt verantwoordelijkheid voor de gevolgen. Wanneer steunbetuigingen aan Hamas openlijk op de Dam plaatsvinden, terwijl Joodse Nederlanders hun slachtoffers achter gesloten deuren herdenken, geeft dat de impliciete boodschap dat het eerste kennelijk geaccepteerd wordt in onze openbare ruimte en het tweede geen plaats heeft. Ook als niemand dat zo heeft bedoeld.

Geen verbod

Toch is dit geen pleidooi om demonstraties te verbieden vanwege hun inhoud. Wel kan een burgemeester, wanneer veiligheid en openbare orde daarom vragen, sturen op locatie en voorwaarden. Juist op 7 oktober had Halsema in mijn optiek nadrukkelijker moeten onderzoeken hoe zij die mogelijkheden kon benutten. Ze had zich actief moeten inzetten om een openbare herdenking op een centrale plek mogelijk te maken, met passende beveiliging en duidelijke afspraken over het optreden tegen ordeverstoringen.

Duitsland

In Berlijn vond op 7 oktober op de centrale Bebelplatz een openbare herdenking plaats, met zo’n 1.700 deelnemers. De politie zette ruim elfhonderd agenten in om herdenkingen en demonstraties te begeleiden. Ook pro-Palestijnse demonstraties kregen ruimte. Van één demonstratie werd na politieoverleg de startlocatie verplaatst.

Toen de verplaatste demonstratie later tot geweld leidde en er strafbare uitingen werden gedaan, werd de demonstratie beëindigd. Zo liet Berlijn zien dat je de demonstratievrijheid kunt beschermen én tegelijkertijd ruimte kunt bieden om publiekelijk te herdenken.

Van universiteiten, culturele instellingen en gemeentebesturen wordt steeds vaker verwacht dat zij partij kiezen in internationale conflicten waarop zij nauwelijks invloed hebben. Daarbij valt op dat die stelligheid over conflicten ver weg vaak samengaat met terughoudendheid over de eigen verantwoordelijkheid dicht bij huis.

Rolvastheid

Een burgemeester hoeft geen partij te kiezen in het Israëlisch-Palestijnse conflict of een oordeel te vellen over de juridische kwalificatie van Israëls optreden in Gaza. Zij kan wel duidelijk maken dat het verheerlijken van de aanslagen van 7 oktober haaks staat op de waarden die ons samenleven mogelijk maken. Juist dat onderscheid vraagt om rolvastheid. Bescheidenheid over wat buiten de eigen verantwoordelijkheid ligt, en duidelijkheid over wat daarbinnen valt.

Een burgemeester vertegenwoordigt niet alleen demonstranten. Zij vertegenwoordigt ook de mensen die thuisblijven, die zich bedreigd voelen of zich niet meer durven uitspreken. Zij heeft een bijzondere verantwoordelijkheid om te voorkomen dat de vrijheid van de een de ruimte van de ander steeds verder beperkt.

Rob Jetten

Ook in de publieke reacties op 7 oktober is zichtbaar hoe moeilijk ambtsdragers het vinden om die ruimte te bewaken. Minister-president Rob Jetten (D66) begon zijn herdenkingsbericht met een ondubbelzinnige veroordeling van de terreuraanslagen en erkenning van de Israëlische slachtoffers. Vervolgens verschoof zijn aandacht naar het leed van Palestijnen in Gaza.

Dat leed is vreselijk en verdient erkenning. Door er het tweede deel van zijn herdenkingsbericht aan te wijden, krijgt zijn boodschap een andere afdronk. Compassie voor de één hoeft niet steeds te worden aangevuld met compassie voor de ander. Erkenning van het verdriet van Joodse Nederlanders doet niets af aan het Palestijnse leed. Beide verdienen ruimte, ook afzonderlijk.

Zonder angst

Een democratische samenleving moet veel kunnen verdragen: scherpe meningsverschillen, confronterende protesten en opvattingen die ons tegen de borst stuiten. Uiteindelijk gaat het erom dat iedereen zonder angst zichzelf kan zijn en zijn doden kan herdenken.

Een vrije samenleving onderscheidt zich niet alleen door het protest dat zij verdraagt, maar vooral door de bescherming die zij biedt aan degenen die zich niet meer veilig voelen om hun stem te laten horen.

Maurits Jan Vink is mediator, organisatiepsycholoog en directeur van de Uilenburgersjoel in Amsterdam. Ook is hij de broer van wijlen stadsdeelvoorzitter Bart Vink. Dit artikel verscheen eerder in Het Parool.