Zwitsers openen dossier Mengele, zij het onvolledig

De historicus die gerechtelijk afdwong dat het dossier van nazi-arts Joseph Mengele moest worden geopend, is teleurgesteld. De Zwitserse veiligheidsdienst heeft het openbaar gemaakt, maar toch blijven er nog zaken open omdat ze weggelakt zijn. Mengele experimenteerde voor en in de Tweede Wereldoorlog op Joden, Sinti en Roma. Hij was jarenlang voortvluchtig, maar bracht niettemin wel een bezoek aan Zwitserland.

Het dossier van de concentratiekamparts die bekend stond als de ‘Engel des Doods van Auschwitz’ bevond zich in het Bundesarchief van Zwitserland. Al jaren wilden nabestaanden en onderzoekers in het archief om Mengele’s dossier te kunnen onderzoeken. Maar de Federale Inlichtingendienst (FIS) weigerde en beriep zich op de verlengde beschermingsperiode onder de archiefwetgeving, die loopt tot eind 2071.

Vormfout

In februari van dit jaar ontstond een opening in het vastgezette dossier. Daarvoor moet terugegaan worden naar 2001, toen de toenmalige politiedienst van het Openbaar Ministerie het 217 pagina’s tellende dossier overhandigde aan het Bundesarchief. Indertijd besloot de Bondsraad [de Zwitserse regering, red.] tot een ruimhartig toegangsbeleid.

Een Onafhankelijke Commissie van Deskundigen inzake Zwitserland en de Tweede Wereldoorlog, beter bekend als de Bergiercommissie, had het dossier al beoordeeld voor een eigen onderzoeksrapport. Het was de FIS echter niet duidelijk dat het Mengele-dossier in feite al openbaar was gemaakt, zo werd begin dit jaar vastgesteld.

Mythes

Uiteindelijk moest de rechter er aan te pas komen om het opnieuw ‘open’ te krijgen. Historicus Gérard Wettstein stapte naar de rechtbank. Het was hem erom te doen om de mythes rond het verblijf van Mengele in Zwitserland te ontrafelen en mogelijk te ontkrachten. In 1956 bracht hij openlijk onder zijn eigen naam een skivakantie door in de Alpen.

In de jaren zestig zou Mengele een stiekem bezoek aan het land hebben gebracht. Toen in 1961 bekend werd dat Mengele in Zürich zou verblijven, kwam de Zwitserse geheime dienst in actie. Er was op dat moment een internationaal arrestatiebevel tegen de nazi-arts uitgevaardigd. Toch werd Mengele niet gevonden of opgepakt. Hij verbleef op een geheime plek in Zuid-Amerika, zo bleek later.

Waarom kon de Duitse nazi-arts en oorlogsmisdadiger Mengele na de Tweede Wereldoorlog ongehinderd naar Zwitserland reizen? Beschermden de Zwitserse autoriteiten Mengele misschien zelfs? Deze vragen houden Zwitserse historici en onderzoekers al jaren bezig. Maar de Zwitserse inlichtingendienst hield het Mengele-dossier geheim, tot vorige week.

Onderzoek

Het dossier bevat talrijke krantenberichten, voornamelijk over het vermoeden dat Mengele meerdere malen in Zwitserland verbleef – zelfs toen hij internationaal gezocht werd. Ook zitten er politierapporten in, waarvan sommige zijn gecensureerd. Ze omvatten inreisverboden en arrestatiebevelen tegen Mengele, evenals rapporten over onderzoeken naar verdachten die Mengele mogelijk onderdak hebben geboden.

De arts Josef Mengele was verantwoordelijk voor wrede en vaak dodelijke medische experimenten in het concentratiekamp Auschwitz. Dat hij voerde ze uit op Joden, Sinti en Roma, en dan vooral op kinderen en tweelingen. Hij stond bekend als de ‘Engel des Doods van Auschwitz’. Na de oorlog vluchtte hij naar Zuid-Amerika. Hij verdronk in 1979 tijdens een zwemongeluk.

Beschermde stukken

In het Zwitserse dossier zijn zo min mogelijk weglatingen te zien, aldus de geheime dienst nu. De beschermde stukken omvatten persoonsgegevens van werknemers met banden met het archief en haar voorlopers, maar ook informatie die onder de Zwitserse bronbescherming valt, en gegevens van derden, met uitzondering van publiekelijk bekende personen.

Teleurgesteld

Historicus Wettstein is teleurgesteld en spreekt van ‘censuur’. “We hebben een uitgebreid dossier. Dat klopt. Het ziet er indrukwekkend uit omdat het zo uitgebreid is. Maar, en dat is meteen het eerste punt van kritiek, er zijn passages weggelaten, vooral wat betreft persoonsgegevens. Dat is erg jammer,” zegt hij tegen de Zwitserse openbare omroep SRF.

Wettstein vindt het ook irritant dat er na de publicatie van het dossier geen bewijs is dat Mengele zich in 1961 in Zürich bevond. “De open vraag is: was hij in 1961 in Kloten, ja of nee? Daarover gaan geruchten.” [Kloten is het vliegveld van Zürich, red]. Om deze vraag te beantwoorden, zouden historici volledige toegang tot dit dossier nodig moeten hebben. Wettstein: “Maar die hebben ze niet.”