Boek ‘De Kriterionmeisjes’ over vrouwen in het verzet

In de Amsterdamse studentenbioscoop Kriterion is een boek gepresenteerd dat gaat over de studentes die in de Tweede Wereldoorlog in het verzet zaten. Vele Joodse levens zijn door deze vrouwen gered. In het boek staan dit verhaal en vele andere verzetsverhalen centraal. In Kriterion was het volle bak, want het filmtheater bestond ook nog eens tachtig jaar.

De grote zaal van Kriterion was donderdagavond gevuld met vrienden, familieleden en collega’s van Anna Eva Boogaard, historica en schrijfster van ‘De Kriterionmeisjes, Amsterdamse studentes in het verzet’. Ze vertelde zelf als studente in deze bioscoop te hebben gewerkt, net als haar familieleden. Toen ontdekte ze dat iedereen er die na de oorlog werkte in de bange jaren ’40-’45 dingen meegemaakt had.

Kriterion bleek een schat aan verhalen te zijn, met name uit het verzet. Niet alleen de mannen maar ook de vrouwen waren actief, zo vertelde Boogaard, die benadrukte dat de rol van vrouwen in het verzet na de Tweede Wereldoorlog meestal onderbelicht bleef, ook in Kriterion. Daar werden de verzetsvrouwen ‘de meisjes’ genoemd. Ze schreef een scriptie over het onderwerp, waarna er een boekproject kwam.

AVSV

In het boek staan twaalf verzetsvrouwen centraal, onder wie een aantal met een Joodse achtergrond. Een aantal wist Joodse kinderen uit de creche in de Hervormde Kweekschool, tegenover de Hollandsche Schouwburg, te redden. De meeste meisjes waren lid van studentenvereniging AVSV. Ze probeerden de menselijkheid te bewaren en alle mooie dingen van het leven blijven zien.

Hansje van Lochem

Boogaard presenteerde de vrouwen die in haar boek centraal staan, onder wie Hansje van Lochem, die hielp Joodse kinderen uit de creche te laten onderduiken. Ze werden in de Plantagebuurt bij ophaalpunten ondergebracht, waar ze van hun Jodenster werden ontdaan, andere kleren en een schuilnaam kregen. Als evacueetjes uit Rotterdam werden ze door Hansje en Piet Meerburg opgehaald.

Kinderen die nog geen onderduikadres hadden, werden kort ondergebracht bij Gerda, de oudere zus van Hansje. Vrijwel alle ontsnapte kinderen werden ver buiten Amsterdam ondergebracht, meestal op het platteland in Friesland, maar ook Overijssel en Gelderland. Zo ontstond voor de studenten een onderduiknetwerk via de protestantse geestelijke Jan Assendorp. De studenten waren ook buiten Amsterdam actief.

Tienray

In Deventer kreeg Hansje twee Joodse onderduikjochies van zes en acht jaar overgedragen, waarvan de ouders waren vermoord. Ze had ze waarschijnlijk uit de creche kunnen redden. Uit het boek: ‘Daarnaast reisde Hansje, net als de andere vrouwen uit de Amsterdamse Studenten Groep, naar het Limburgse dorp Tienray. Daar woonde de zorgzame, dappere vroedvrouw Hanna van de Voort’.

Na enige aarzeling zette Van de Voort door: uiteindelijk heeft zij 123 onderduikers in Tienray ondergebracht. ‘Hoeveel Joodse kinderen Hansje heef gered is moeilijk vast te stellen, maar naar schatting zouden de Amsterdamse studenten gezamenlijk zo’n 140 kinderen uit de creche weten te redden. Het totale aantal Joodse kinderen dat door de studenten is gered, wordt door de Amsterdamse groep geschat op 350’.

Geen Yad Vashem

Na de oorlog weigerde Hansje, net als crechemedewerkster Virry Cohen, om de Yad Vashem-onderscheiding in ontvangst te nemen. Ook deed ze nooit mee aan de herdenking op 4 mei. Net als Cohen had ze een schuldgevoel over de vele Joodse kinderen die zij niet konden redden en die uiteindelijk zijn vermoord. Van de vijfduizend kinderen die in de creche verbleven is tachtig procent weggevoerd.

Video

Tijdens de boekpresentatie in Kriterion werd ook een korte video vertoond van twee oud-studenten die in het verzet actief waren en in Kriterion hebben gewoond en gewerkt. Op hoogbejaarde leeftijd gingen zij in 2007 terug naar het filmtheater, waar van alles veranderd was. Inmiddels leven zij niet meer. Voor bekenden en nabestaanden was het een genot om hen weer eens ‘te zien’. Aan het eind van de presentatie kwamen alle medewerkers en bekenden van Boogaard de bühne op.

Tachtig jaar

Kriterion is in 1945 opgericht door een groep Amsterdamse studenten uit het verzet. Ze begonnen het bedrijf als een bioscoop waar studenten zelf de handen uit de mouwen konden steken om hun studie te bekostigen en financieel onafhankelijk te worden. Dit initiatief, dat begon met vijftien studenten, groeide uit tot een iconisch filmtheater met een non-hiërarchische studentenstructuur, die tot op de dag van vandaag bestaat.