Boijmans Van Beuningen duwt terug in ‘roofkunstzaak’

Het is niet zo wat we een herkomstonderzoek naar de Koenigs-collectie blokkeren. Dat is de boodschap van de directie van het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam over de houding van het museum in een grote restitutiezaak. Het gaat om 2.100 kunstobjecten die mogelijk vallen onder het kopje Joodse roofkunst. Aanleiding voor de reactie van de directie is een NRC-artikel over de zaak.

Het verhaal draait om de Koenigs-collectie en de claim van de erven van Lisser & Rosenkranz, een voormalige Joodse bank. De Joodse aandeelhouders verkochten de verzameling in 1940 aan de Rotterdamse zakenman Daniël George van Beuningen. Vanwege de dreigende Duitse invasie zouden ze dit onder dwang hebben gedaan en voor een bedrag dat volgens de erven ver onder de reële waarde lag.

Geprofiteerd

Volgens de erven bewijst de timing van de verkoop en het feit dat de verkoopprijs ver onder de marktwaarde lag, dat Van Beuningen profiteerde van de ophanden zijnde Duitse inval Vervolgens verkocht hij begin 1940 528 tekeningen uit de collectie door aan de nazi’s voor het nog te bouwen Führermuseum. Hij verdiende er 1,4 miljoen gulden mee. Na de oorlog schonk Van Beuningen de 2.100 werken aan het museum.

Poot stijf

De nazaten van de aandeelhouders willen de werken nu terug. Ze vinden dat er op zijn minst een herkomstonderzoek naar moet komen. Maar het museum houdt de poot stijf, aldus het NRC-artikel. De advocaat van de erven geeft in de krant aan al vier jaar dwars te liggen. Ook heeft de restitutiecommissie aangeboden onafhankelijk onderzoek te doen, maar daar tegen zou Klaassen eveneens ‘nee’ hebben verkocht.

Ander beeld

In een reactie op het artikel zegt de museumdirectie zich niet te herkennen in het beeld dat wordt geschetst. Kijkend naar de claim van de erfgenamen schrijft de leiding: ‘Het museum neemt dit soort signalen altijd serieus en heeft deze kwestie dan ook zorgvuldig onderzocht, op basis van uitgebreid archiefmateriaal en eerdere onderzoeken’.

Aflossing

Uit dat onderzoek komt volgens het museum een ander beeld naar voren. ‘Franz Koenigs had een aanzienlijke lening bij de bank. Toen hij deze niet kon aflossen, is (zoals destijds contractueel was vastgelegd) de collectie gebruikt om de schuld te vereffenen. Belangrijk is dat uit meerdere archiefstukken blijkt dat deze lening volledig is terugbetaald en dat de transactie primair gericht was op het afwikkelen van die schuld’.

Vriendschap

‘Ook blijkt dat Koenigs en de bank hierbij intensief samenwerkten aangezien zij een nauwe vriendschap onderhielden’, aldus de directie van het Boijmans van Beuningen, dat zegt ‘altijd volledig mee te werken’. Een ander deel van de collectie is in handen van de staat en valt onder de zogeheten NK-collectie. Daar loopt een onafhankelijk onderzoek naar waar het museum alle medewerking aan verleent.

Transparant

‘Waar het museum zich niet in herkent, is de suggestie dat het museum het onderzoek zou blokkeren’, schrijft de directie. ‘Er is geen sprake van het tegenhouden van onderzoek. Er is uitgebreide documentatie beschikbaar gesteld, er wordt actief meegewerkt aan lopende onderzoeken en relevante informatie is publiek toegankelijk gemaakt’. Ook zegt het museum al jaren transparant over de herkomst van de vaste collectie te zijn.

Voorbeelden

Verder somt de directie op in hoeverre het museum nog meer openheid geeft. ‘Uitgebreide onderzoeksresultaten en bronnen zijn online gepubliceerd. Eerdere claims zijn onderzocht door onafhankelijke instanties. Het museum heeft in het verleden altijd meegewerkt aan restitutieverzoeken wanneer daar aanleiding toe was’, om een paar voorbeelden te noemen.

Oorlog

De geschiedenis rond de Tweede Wereldoorlog en mogelijke onrechtmatige kunsttransacties vraagt om grote zorgvuldigheid en respect, stelt de directi. ‘Het museum onderschrijft het belang van rechtvaardige oplossingen waar dat aan de orde is. Tegelijkertijd is het belangrijk dat het publieke debat gebaseerd is op een volledig en feitelijk beeld’. En het museum wil de weg van transparantie, zorgvuldigheid en samenwerking niet verlaten.

Deskundigen

In het NRC-artikel komen twee deskundigen aan het woord die echter stellen dat het museum verkeerd bezig is. “Ik heb nog nooit meegemaakt dat een museum weigerde onderzoek te laten doen naar een serieuze claim. Een museum wordt geacht naar oplossingen te zoeken, niet die in de weg te staan,” zei roofkunst-deskundige Helen Schretlen in de krant.

Kritisch

Ook ex-NIOD-onderzoeker David Barnouw is kritisch over de handelswijze van Museum Boijmans Van Beuningen. “Een museum dat weigert mee te werken aan onderzoek naar een claim, stelt zichzelf in een kwaad daglicht. Om dat als museum te doen moet je wel héél zeker zijn van de herkomst van objecten. Maar zelfs áls je dat bent, is het beter mee te werken aan een herkomstonderzoek,” aldus Barnouw in de krant.

Lange weg

De nazaten van bankier en kunstverzamelaar Koenings voeren sinds 1997 al procedures rechtszaken, zij het tevergeefs. Verschillende instanties oordeelden dat de eigendomsoverdracht door Koenigs aan de bank rechtmatig was en erven daarom geen aanspraak op de collectie kunnen maken. Nu doen de nazaten van de aandeelhouders van de Lisser & Rosenkranz-bank een poging.