De Kriterionmeisjes – boekrecensie

Het boek de De Kriterionmeisjes past in de ontwikkeling van de geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog. Hoe verder weg van de oorlog, hoe meer vakjes er worden ingekleurd. Het onderzoek verschuift van de mannen van stavast naar de minder spectaculaire, maar niet minder belangrijke vormen van verzet. Dit boek is daarin een logische aanvulling, aldus recensent Carine Cassuto.

‘De Kriterionmeisjes, Amsterdamse studentes in het verzet’ van historica Anna Eva Boogaard beschrijft de lotgevallen van twaalf jonge, veelal Amsterdamse studentes, die zonder aarzelen in de oorlog in verzet gingen, waarvoor ze vaak een hoge prijs betaalden. De titel, De Kriterionmeisjes, verwijst naar het gegeven dat deze jonge vrouwen, en hun manlijke collega’s, na afloop van de oorlog samen de Kriterion-bioscoop oprichtten.

Logisch

De keuze voor deze specifieke groep vrouwen is een logische als het gaat om de geschiedschrijving van de Tweede Wereldoorlog. Hoe verder weg van de oorlog, hoe meer vakjes er worden ingekleurd. Ging het vlak na de oorlog met het werk van Lou de Jong nog om ‘goed en fout’, zwart en wit; met het verstrijken van de tijd verschoof de aandacht en het onderzoek van de mannen van stavast naar minder spectaculaire vormen van verzet: degenen die stil verzet pleegden en op het eerste gezicht minder belangrijke taken vervulden. In die zin is De Kriterionmeisjes een logische aanvulling.

Schaft en Pimentel

Nou is het natuurlijk niet zo dat er in de geschiedschrijving geen aandacht was voor de rol van Nederlandse vrouwen in het verzet. Wie kent niet het werk van Hannie Schaft of Henriëtte Pimentel, de directrice van de crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg die samen met andere sleutelfiguren uit het verzet vijf- tot achthonderd Joodse kinderen heeft gered.

Beladen

De Kriterionmeisjes deden minder gevaarlijk, maar zeker ook belangrijk werk: protestbrieven schrijven, persoonsbewijzen vervalsen, bonkaarten rondbrengen, onderduikers begeleiden en soms zelfs baby’tjes te vondeling leggen. Dat laatste, toch beladen werk, ging zonder veel misbaar, al stonden de meisjes na de oorlog verbaasd over hun eigen sangfroid.

“Ik heb me later wel eens gerealiseerd wat ik eigenlijk gedaan heb, het was naïef, maar ook nogal bot. Ik haalde kinderen bij hun ouders vandaan, zomaar zonder enige legitimatie. En ik zei natuurlijk niet waar ik ze heen bracht. Ik vond alles vanzelfsprekend en stond er nooit bij stil wat het voor de ouders betekende,” vertelt Geke Linker, een van de meisjes, na de oorlog.

Geprivilegieerd

Wat in De Kriterionmeisjes onderbelicht blijft is dat het gaat hier om een groep nogal geprivilegieerde jonge vrouwen, veelal lid van de Amsterdamse Vrouwelijke Studenten Vereniging (AVSV). Het waren meiden die alle mogelijkheden hadden, van huis uit een netwerk hadden en vaak ook niet helemaal onbemiddeld waren. Het is een aspect dat Boogaard onbesproken laat.

Vrouw-zijn

Uiteraard hebben jonge vrouwen uit alle lagen van de bevolking verzet gepleegd. Waarom de schrijfster deze keuze heeft gemaakt en hoe dat eventueel verschilt van vrouwen uit andere lagen van de bevolking, blijft onbesproken. En natuurlijk is er wel aandacht voor wat hun vrouw-zijn betekende. Het verzetswerk van de vrouwen leek dan wel minder spectaculair, maar tegelijkertijd onmisbaar, zeker toen, later in de oorlog, veel verzetsmannen gearresteerd waren of ondergedoken zaten. Uit het boek:

‘Het verzetswerk dat Willy [Bexterman, CC) en de andere vrouwen als koerierster voor de BBO uitvoerden was essentieel voor het functioneren van de organisatie. Als persoonlijke koeriersters regelden zij vrijwel alles voor de mannelijke agenten die het grootste deel van de tijd ondergedoken zaten. Daarmee waren zij vaak volledig afhankelijk van de vrouwen: van het onderhouden van contacten en het vervoeren van wapens, tot het regelen van onderduikplaatsen en het verzorgen van voedsel. Zonder de vrouwen was het werk van de mannen onmogelijk geweest’.

Voor de hand

Verder is er ook ruimte voor de vraag hoe de vrouwen zich opstelden als zij te maken kregen met de bezetter. De antwoorden daarop blijven nogal aan de oppervlakte: de meisjes hielden zich van de domme en flirtten een beetje, een nogal voor de hand liggende observatie. De meisjes waren zich goed bewust van hun positie: zij liepen een stuk minder gevaar en dat was soms moeilijk te verteren.

“Ondanks de gemeenschappelijke strijd was de opgaaf voor ons toch een geheel andere dan die onzer mannelijke collega’s. Hoe actief wij ook medewerkten, ons viel bovenal de zware taak ten deel, kennissen en beste vrienden te steunen bij werkzaamheden, waarbij wij gevaren riskerend, toch zelden het vaak onherroepelijke offer, dat zij brachten, deelden. Hoe moeilijk was het dit onderscheid tussen man en vrouw te accepteren, onszelf niet te verliezen in handelingen, welke deze scheiding toch niet op kon heffen,” concludeerde verzetsvrouw Lyd de Weerd na de oorlog.

Titel: ‘De Kriterionmeisjes’
Auteur: Anna Eva Boogaard
Uitgever: De Arbeiderspers
ISBN: 9789029549660
Prijs: 24,99 euro