Hoogleraar vertoont manco’s – gastcolumn Sivan Behr

De oplettende lezer heeft het wellicht opgemerkt: Marc van Berkel, bijzonder hoogleraar Holocauststudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen, die mede gefinancierd wordt door het Centraal Joods Overleg (CJO), schreef vorige week een opiniestuk in Trouw. Titel: ‘Gaza toont de manco’s van de Holocaust-educatie’. Nogal ongepast, meent schrijfster Sivan Behr.

In het huidige polariserende tijdsbeeld is het nogal gedurfd van hoogleraar Holocauststudies, Marc van Berkel, om directe verbanden te leggen tussen de moord op zes miljoen Joden en de oorlog in Gaza. Even voor de goede orde. Die oorlog in Gaza is op 7 oktober 2023 begonnen door de terroristen van Hamas waarbij 1.200 Joden en buitenlanders op beestachtige wijze werden vermoord en 251 mensen werden ontvoerd naar Gaza. Wat erop volgde – de verdedigingsoorlog van de Joodse staat – lijkt mij helder.

Ongepast

Gedurfd, om het verband te leggen tussen Gaza en Sjoa-educatie. Of eigenlijk eerder ongepast, als ik erover nadenk. Zo zegt Van Berkel in zijn opinie dat het leggen van te veel nadruk op slachtoffers, het denken over genocide parten speelt. Maar is het niet juist de taak van hem om feiten te benoemen en fabels te ontmaskeren? Is het niet de taak van het onderwijs om helder uiteen te zetten wat er is gebeurd en dat slachtoffers niet de dupe mogen worden van trends en modegrillen, die het westen parten spelen?

Genocidaal

In zijn betoog stelt Van Berkel dat in het onderwijs over de Sjoa het daderschap meer aandacht verdient, omdat dan wordt bekeken onder welke omstandigheden mensen kunnen overgaan tot genocidaal gedrag:

 ‘Dat opent de deur voor een vergelijking met andere genociden, en legt een verband tussen de Holocaust en andere nazi-misdaden, zoals de uithongering van burgers en krijgsgevangenen. De perspectieven van de slachtoffers worden niet vergeten, maar worden beschouwd als vreselijke manifestaties van het proces van genocide gepleegd door bureaucraten, instellingen en professionals, die vaak uit eigen beweging handelden’, aldus de wetenschapper in Trouw.

Wie dit nog begrijpt, mag het zeggen. Hoort er niet te staan: ‘Dat door vergelijkingen met andere daden tegen de menselijkheid er meer aandacht voor de omstandigheden zal komen waaronder men dader wordt zodat het uiteindelijk een preventieve werking kan hebben’?

Olifant

Hoe dan ook, Van Berkel vervolgt:

‘Als jongeren leren over dadergedrag, en genocidale mechanismen onderzoeken, kunnen ze betekenisvolle en inzichtelijke parallellen met andere voorbeelden van collectief geweld ontdekken. Daarmee kunnen simplificerende verklaringen voor het ontstaan van genociden worden vermeden’. Hij vertelt er niet bij wat die zogeheten simplificerende verklaringen zijn. En hij vertelt er niet bij dat het wellicht vervelend is om de olifant in de kamer te benoemen, en dat alleen dan een begin kan worden gemaakt met een verandering in het denken.

‘Holocaustdevotie’

Ronduit verbaasd ben ik over zijn interpretatie van de Holocaust-herinneringscultuur, die zou hebben geleid tot Holocaustdevotie. Van Berkel: ‘Een sacrale benadering van het verleden gericht op eenzijdig slachtofferschap en verbonden met de vermeende ‘uniciteit’ van de Holocaust. Een dergelijke benadering van de Holocaust is voor veel jongeren nauwelijks betekenisvol’.

Ik zou zeggen: Maak het betekenisvol. Ik zou zeggen: Hoe erg is het om de uniciteit van de Holocaust te benadrukken. Vind een manier om tot jongeren door te dringen en de Sjoa een universele betekenis te geven.

Comité

Het doet me denken aan Jacques Wallage, een prominente PvdA’er, geboren in een Joodse familie, oud- staatssecretaris en voormalig burgemeester van Groningen. Hij was enige tijd bestuurslid van het Nationaal Comité 4 en 5 mei toen het daar een chaos was. Zijn credo was – en ik parafraseer – je hoeft niet in Rotterdam geboren te zijn, je ouders of grootouders hoeven niet van oorsprong Rotterdammer te zijn: als jij in Rotterdam woont, dan is het bombardement van Rotterdam in mei 1940 deel van jouw geschiedenis want Rotterdam is jouw stad.

Overgeven

Van Berkel eindigt zijn stuk met: ‘De geschiedenis van de Holocaust zal altijd onaanvaardbaar blijven. Maar het is tijd om de gruwelen en de omvang van het Europese massale geweld in de niet-Europese wereld te erkennen en te begrijpen dat deze geschiedenis evenzeer onaanvaardbaar is’.

Mag ik even overgeven? Wat heeft het een met het ander te maken? Misschien kan de bijzonder hoogleraar bij Jacques Wallage in de leer gaan.

Sivan Behr is publicist en heeft de roman ‘100 Jaar Familie geschreven’. Het boek is onlangs in het Engels vertaald.