Voor wie herdenken we eigenlijk? – column Noa Duizend

Herdenken doen we op verschillende dagen door het jaar heen voor verschillende momenten in de geschiedenis. Tijdens de Nationale Dodenherdenking op 4 mei herdenkt Nederland samen. Toch ontstaat er de afgelopen tijd meer discussie omtrent deze dag en het herdenken. Er vinden alternatieve herdenkingen plaats. Kunnen we in Nederland nog wel samen herdenken?

Tijdens een Vrijheidsmaaltijd op 5 mei 2025 ontstond een discussie over de Nationale Dodenherdenking van 4 mei. Voor de eerste keer was er namelijk een ‘alternatieve herdenking’ georganiseerd, wat sommigen pijn deed en anderen juist erkenning gaf. “Dan maak je toch je eigen herdenking als je vindt dat 4 mei niet inclusief genoeg is?” zei iemand aan tafel. Het zette mij aan het denken. Wat nou als iedereen zijn eigen herdenking heeft, wie herdenken we dan nog samen?

Sinds 1946 vindt op 4 mei de Nationale Dodenherdenking plaats. Een herdenking waarin de Nederlandse oorlogsslachtoffers sinds de Tweede Wereldoorlog worden herdacht. Inmiddels worden niet alleen slachtoffers van het Koninkrijk der Nederlanden herdacht, maar ook slachtoffers overal ter wereld.

Voorafgaand aan de twee minuten stilte wordt een tekst voorgelezen waarin het volgende staat: ‘(…) Daarbij beseffen wij dat bij gewapende conflicten, zoals op dit moment in vele delen van de wereld, tot op de dag van vandaag onschuldige slachtoffers vallen. Zo dadelijk om acht uur is het overal in Nederland stil’.

Alternatieve herdenking

Vorig jaar is er een nieuwe herdenking in het leven geroepen. De zogenaamde ‘alternatieve herdenking’. Een bijeenkomst die ruimte geeft om Palestijnse slachtoffers te gedenken. Op de site van de pro-Palestijnse ngo The Rightsforum staat dat ‘naast de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog willen de initiatiefnemers ook de slachtoffers van onderdrukking en oorlogsgeweld op andere plekken in de wereld herdenken’.

Dit jaar wordt er volgens de initiatiefnemers onder meer stilgestaan bij slachtoffers in Gaza en andere internationale conflicten, zoals ook naar voren komt in een interview in Trouw.

Misschien wringt het daar wel. Herdenken is nooit statisch geweest. Elke generatie geeft er een eigen betekenis aan, afhankelijk van wat er speelt in de wereld van dat moment. Waar het ooit begon met de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, is het langzaam verbreed naar een herdenking van oorlogsslachtoffers in bredere zin. Die ontwikkeling is begrijpelijk, misschien zelfs onvermijdelijk. Maar als alles herdacht wordt, dreigt ook iets te vervagen: het gezamenlijke verhaal dat ons juist op dat ene moment verbindt.

Zorgelijk

Vorig jaar was ik aanwezig bij de herdenking op de Dam en raakte ik na de twee minuten stilte aan de praat met stand up-comedian Jörgen Raymann. “Niemand bepaalt voor jou waar je aan denkt tijdens de twee minuten stilte. Je mag denken aan wie jij wilt,” zei hij. Daar ben ik het helemaal mee eens.

Het idee van ‘iedereen een eigen herdenking’ vind ik zorgelijk. Want, wie kunnen we nog samen herdenken als iedereen een andere herdenking organiseert, omdat men vindt dat het ene slachtoffer meer aandacht dan het andere slachtoffer verdient? En herdenk je dan niet bijna meer voor jezelf dan de mensen die toen slachtoffer zijn geworden? Zouden zij het erg vinden als je aan meer dan alleen hen denkt tijdens de twee minuten stilte?

Ik geloof dat de kracht van 4 mei juist zit in het gezamenlijke karakter: één moment waarin iedereen persoonlijk herdenkt, maar wel samen.

Begrijp me niet verkeerd. Ik vind het mooi dat we in een vrij land als Nederland zelf herdenkingen en bijeenkomsten kunnen organiseren. Daar hebben wij allen recht op. Tegelijkertijd is herdenken iets persoonlijks wat je doet voor de mensen van toen. In mijn ogen is de ene slachtoffer niet meer of minder waard dan de andere slachtoffer.

Niet exclusief

Ja, de Nationale Dodenherdenking is gestart vanwege de Tweede Wereldoorlog en onder meer de zes miljoen Joden die vervolgd en vermoord zijn. Zij moeten herdacht worden. Ondertussen geeft dat lessen mee voor nu en zijn er sindsdien veel, te veel, burgerslachtoffers gevallen op verschillende plekken in de wereld. Ook zij verdienen het herdacht te worden. Herdenken zou niet iets exclusief moeten zijn.

Een exclusieve herdenking lijkt mij een gevaarlijk fenomeen. De herdenking of de twee minuten stilte toe-eigenen ook. Die twee minuten waarop je alleen, met anderen om je heen, samen stil kunt zijn. Het raakt mij. Twee minuten voor jezelf, jouw gedachten, jouw slachtoffers, jouw lessen voor het heden.

En misschien zit daar precies de kracht van 4 mei: dat we allemaal onze eigen gedachten hebben en in dat ene gedeelde moment van stilte samen herdenken. Niet omdat we hetzelfde denken, maar omdat we het samen doen.