Wie kent Sem Dresden nog? – boekrecensie

Essayist, literatuurhistoricus en kampoverlevende Sem Dresden (1914-2002) hield zich zijn hele leven bezig met de vraag waarom schrijvers in nazi-concentratie- en vernietigingskampen, ondanks de immense druk en huiveringwekkende omstandigheden, toch besloten te schrijven over hun ervaringen. Nu is er een bundel over Dresden verschenen. Davd Barnouw las het en scheef een recensie.

Wie kent Sem Dresden nog? Dat moet uitgeverij Verbum ook gedacht hebben door meer dan tien auteurs te laten reflecteren op diens leven en werk. Van dat laatste is met name Vervolging, vernietiging, literatuur uit 1991 het bekendst en wellicht het waardevolste.

De inleiding en de eerste vier artikelen lopen wel erg over van bewondering en veel dezelfde zaken komen ook vele malen naar voren: zijn studies filosofie en Frans, zijn werk als leraar, zijn promotie in 1941, zijn leven in Kamp Westerbork en zijn naoorlogse (hoogleraars)carrière.

Merkwaardig

Wat een bewonderenswaardig voorbeeld is Dresden toch met al zijn onderscheidingen en universitaire en buitenuniversitaire functies in binnen- en buitenland. Het is wel merkwaardig dat geen van de schrijvers zich verwondert dat Dresden als Joods intellectueel van weinig belang voor de Duitse oorlogsmachine nooit verder op transport is gesteld. Westerbork is zijn eindstation en niet in een volle barak, maar in hun eigen kamer met tal van boeken om zich heen.

Grünberg

Dan gaat de inhoud van de bundel zwabberen. Eerst de haast onvermijdelijke Anton Grünberg, zelfverklaard ‘voorganger in deze herdenkingsdienst’ en daarna een kritiekloos hoofdstuk over de biografie over Etty Hillesum van Judith Koelemeijer. De auteur ‘zat in een moeilijke privésituatie’, maar ‘verdween de dagen in dat boek.’ Heel invoelend allemaal, maar ik vrees wel dat Dresden zich in zijn graf om zou omdraaien als hij las hoe fabeltastisch Elly’s verbleef in Auschwitz wordt beschreven. Wij weten er echt niets van maar Koelemeijer weet er vijftien pagina’s aan te wijden.

Franse schrijvers

Dresdens ‘dagboekfragmenten 1940-1945’ zijn wel buitengewoon interessant, van Proust naar Hitler en alles ertussen. Soms veel en soms weinig oorlog en vernietiging en vooral veel voor filosofie en Franse schrijvers. Op 27 mei 1945 schrijft hij in zijn laatste ontboezeming dat hij de Joodse elite heeft te leren kennen en ‘nu heb ik de smaak beet Ik wil hogerop ook van stand zijn geen burgerleven meer lijden.’

Vreselijk

Daarna volgen drie politiek-correcte hoofdstukken. Een over het Nederlands kolonialisme, maar dat wil niet lukken om de kampen Boven-Digoel in Indonesië en de Jodensavanne in Suriname op één lijn met Auschwitz te krijgen. Het helpt ook niet door Anton Mussert als getuige op te voeren dat ‘Nederlands Indië in hoofdzaak fascistisch is’.

Ronelda S. Kamfer en Mia You schrijven elkaar hoe vreselijk het wel is in Nederland: protesterende studenten zijn allemaal geweldloze lieverdjes en die worden belaagd door ‘de wreedheden van de oproerpolitiepolitie’. Ook Ulli d’Oliveira en Bareez Majid schrijven elkaar, waaruit blijkt dat zij aan de goede kant van de geschiedenis staan met betrekking tot de Palestijnen.

‘Genocide’

Het blijft bij mij nog steeds een probleem waarom het benoemen van oorlogsmisdaden, grootschalig geweld, verkrachting, moorden of etnische zuiveringen niet voldoende is om te handelen. Nee, het moet ‘genocide’ zijn: de overtreffende trap van onmenselijke slechtheid, maar als wij nu alles ‘genocide’ gaan proberen te noemen, neemt de waarde van het woord af.  Zo lees ik nu ook over de ‘Koerdische genocide’, die helaas maar door een paar landen erkend is, maar zorgt dat voor een andere houding?

In een van de hoofdstukken is sprake van ‘de verhoogde leesbaarheid van zijn werk na 1941’ en ik zou willen dat een aantal auteurs van deze helaas onevenwichtige bundel zich daar ook aan hadden gehouden.

Titel: ‘Schrijven over vernietiging. Sem Dresden en de Holocaust vanuit meervoudig perspectief‘
Auteurs: Tommy van Avermaete, Goran Bouaziz en Bram Ieven (red.)
Uitgeverij: Verbum
ISBN: 9789493028821
Prijs: 27,95 euro