Zonder binding – column Harry Polak

De bekende Schijf van vijf van Ido Abram heeft volgens Harry Polak een verdienstelijke poging gedaan om het Joods-zijn te omvatten. De vijf kenmerken dekken veel, maar ‘Voor mij is de lakmoesproef hoe Joods je je kinderen opvoedt. Aan hún Joodse binding kun je aflezen welke toekomst het Joods-zijn heeft’. Polak heeft een mening over het essay van Margalith Kleijwegt over ongebonden Joods zijn.

Joden in Nederland kregen eind achttiende eeuw volledige burgerrechten. Tot dan toe waren zij leden van de ‘Joodsche Natiën’ en civielrechtelijk gekortwiekt. Joden mochten vanaf toen lid worden van gilden. Joden kregen voorts actief en passief kiesrecht. Zij konden opeens overal gaan wonen. Daarvoor mochten Joden zich bijvoorbeeld niet in Utrecht en diverse andere steden vestigen.

Er stond wel een prijs tegenover. Het Joods-zijn werd versmald tot een religie. Joden hoorden te integreren. Net zoals bijvoorbeeld andere gelovigen, zoals rooms-katholieken, moesten ze opgaan in de samenleving. Joden moesten volledig loyaal zijn aan Nederland. Ze waren Nederlanders geworden en werden niet meer beschouwd als vreemdelingen, als behorend tot een ander volk.

Joodse wet

Het Jiddisch werd taboe verklaard. Maar het duurde nog wel even voordat Joden echt deel gingen uitmaken van de maatschappij. Rabbijnen en andere Joodse gezagsdragers waren hun macht kwijt binnen de tot dan toe vrij gesloten gemeenschappen – Portugees en Asjkenazisch – met eigen rechtspraak. De Joodse wet was niet meer allesbepalend voor Joden in Nederland.

Joods zijn is een kwestie van afstamming én van religie, of sterk op de religie gebaseerde cultuur. De eis van de gelijkberechtiging bracht met zich mee dat Joden hun nationale identiteit moesten opgeven. Daarmee werd het Joods-zijn geweld aangedaan.

Je kunt heel goed Joods zijn zonder religieus te zijn. Al valt niet te ontkennen, dat geldt ook voor de meest seculiere Joden, dat het Jodendom is geworteld in de Tora en de daaropvolgende godsdienstige geschriften die in de Tenach zijn opgenomen. Daarmee zijn we er niet, want zonder Talmoed met zijn mondelinge leer plus uitleg en discussies geen rabbijns, dus religieus Jodendom.

Schijf van vijf

Ido Abram z.l. heeft een verdienstelijke poging gedaan om het Joods-zijn te omvatten in zijn ‘Schijf van vijf’. Jodendom is een kwestie van: religie en cultuur; band met Israël; Sjoa en antisemitisme; persoonlijke levensgeschiedenis; invloed van de omringende samenleving. Opvallend genoeg wordt ‘Joodse komaf’ niet genoemd.

Of het moet vervat zijn in religie en cultuur, want van daaruit komt de voorwaarde dat je Joods bent als je een Joodse moeder hebt (gehad). Je kunt ook Joods worden als je via een strikte procedure bent toegetreden tot het jodendom. Daarmee word je lid van het Joodse volk met de daaraan verbonden verplichtingen (de mitswot dus) die in hoge mate religieus van aard zijn.

Er zijn Joden voor wie religie zo ongeveer alles is en die niks moeten hebben van het politieke zionisme en de staat Israël die daaruit is voortgekomen. Daarentegen zijn er Joden die zich in de eerste plaats zionistisch voelen en niet zoveel op hebben met religie. Kortom, de vijf kenmerken van Abram kunnen heel uiteenlopend worden ingevuld, van minimaal tot maximaal, maar op één of andere manier zijn ze allemaal verbonden aan het Joods-zijn.

Religie, zionisme

De Sjoa en antisemitisme maken uiteraard helemaal geen deel uit van het Jodendom. Net zomin als verkrachtingen iets zijn dat het vrouw-zijn definieert. Niettemin schijnt het Jodendom niet los te kunnen komen van Jodenhaat. Abram de Swaan heeft ooit opgemerkt dat Joden in Nederland gedoemd zijn te assimileren, tenzij ze religieus zijn of zionistisch.

Religieus zijn betekent lid zijn van één van de Joodse kerkgenootschappen. Zionistisch zijn, houdt in dat je een aantoonbare band hebt met Israël als Joods land. Als je Joods-zijn uitsluitend gebaseerd is op de Sjoa, de persoonlijke levensgeschiedenis of de wisselwerking met of beïnvloeding door de Nederlandse cultuur dan is de kans groot dat het te weinig zeggingskracht heeft om overgedragen te kunnen worden aan het nageslacht.

Voor mij is de lakmoesproef hoe Joods je je kinderen opvoedt. Aan hún Joodse binding kun je aflezen welke toekomst het Joods-zijn heeft. Partnerkeus is daar een cruciale factor in. De kans op assimilatie is vele malen groter met een niet-Joodse partner, tenzij die kiest voor het jodendom of daarmee sympathiseert.

Ongebonden

Met interesse heb ik het essay in De Groene Amsterdammer van Margalith Kleijwegt gelezen over de wens van ‘ongebonden Joden’ om Israël los te maken van hun Joodse identiteit. Deze Joden zijn doorgaans niet erg religieus, gaan nauwelijks naar ‘sjoel’. Als ze ook nog het zionisme verwerpen, wat blijft er dan nog over van de Joodse identiteit?

Dat linksgeoriënteerde Joden in Nederland de huidige Israëlische regering verafschuwen, snap ik. Ook de ontwikkelingen binnen de Israëlische samenleving zijn allerminst hoopvol. Maar betekent dat ‘dus’ het afschrijven van een Joodse staat?

Gaat het ongebonden Joden om ‘never again’ vanwege de Sjoa? Joodse cultuur vanuit nostalgische gevoelens? Reageren vanuit Joodse betrokkenheid op opbloeiend antisemitisme? De hamvraag is echter vooral: wat draag je bij aan de continuïteit van ‘het’ jodendom?