Joden in de VS, van vluchtelingen tot vormgevers

De Verenigde Staten vieren dit jaar hun 250ste verjaardag. Op 4 juli 1776 werd in Philadelphia de onafhankelijkheidsverklaring getekend, waarna het verhaal geschreven werd van een land dat geldt als de oudste moderne democratie. Joodse Amerikanen hebben een belangrijke rol gespeeld in dat verhaal en zijn nog steeds prominente vormgevers van de VS. In dit achtergrondartikel geeft Jonet.nl een overzicht.

Toen op een septemberdag in 1654 een klein schip de haven van Nieuw-Amsterdam binnenvoer, kon niemand bevroeden dat de drieëntwintig Joodse vluchtelingen aan boord het begin zouden vormen van een van de meest succesvolle Joodse gemeenschappen uit de geschiedenis. Ze waren gevlucht uit het door Portugal op de Nederlanders heroverde Brazilië en zochten een plek waar zij in vrijheid konden leven.

Eerste stappen

De koloniale Nederlandse gouverneur Peter Stuyvesant zag de groep Joden liever vertrekken, maar de bestuurders van de West-Indische Compagnie in Amsterdam dachten daar anders over. De Joodse vluchtelingen mochten blijven, onder meer omdat ze ook handelscontacten met zich meebrachten. De groep vestigde de eerste Joodse gemeenschap in Noord-Amerika, die daarna uitbreidde op andere plekken.

Grote gemeenschap

Ruim 370 jaar later wonen er bijna zes miljoen Joden in de Verenigde Staten. Geen enkel land buiten Israël kent een grotere Joodse gemeenschap. Hun geschiedenis loopt als een rode draad door de Amerikaanse geschiedenis: van de Onafhankelijkheidsoorlog tot Silicon Valley, van Broadway tot het Hooggerechtshof, van Hollywood tot aan de gewonnen Nobelprijzen. Maar deze ontwikkeling was allesbehalve vanzelfsprekend.

Belofte van vrijheid

Aan het einde van de achttiende eeuw telden de jonge Verenigde Staten, die op 4 juli 1776 onafhankelijk waren geworden van de Britten, enkele duizenden Joden. Ze leefden in steden als Newport, Charleston, Philadelphia en New York. Daar werden ze niet opgesloten in getto’s of uitgesloten van vrijwel alle beroepen. Dat betekende niet dat er geen vooroordelen bestonden, maar wel dat de republiek een totaal ander uitgangspunt koos.

Burgers

Dat werd misschien wel het mooist verwoord door president George Washington. In 1790 schreef hij aan de Joodse gemeente van Newport dat de Amerikaanse regering ‘geen sanctie geeft aan onverdraagzaamheid en geen steun verleent aan vervolging’. Voor de kleine Joodse gemeenschap was dat een historische belofte: zij zouden geen gedoogde minderheid zijn, maar volwaardige burgers.

Steunpilaar

Tijdens de Amerikaanse Revolutie speelde de Pools-Joodse immigrant Haym Salomon een opvallende rol. Als financier hielp hij de opstandelingen met leningen en fondsenwervingen, zodat ze hun oorlog tegen de Britten konden vootzetten. Hoewel latere verhalen zijn rol soms hebben geromantiseerd, staat vast dat hij een belangrijke financiële steunpilaar van de revolutionaire zaak was.

Duitse Joden

Amerikan veranderde in de negentiende eeuw razendsnel en de Joodse gemeenschap veranderde mee. Tienduizenden Duitse Joden trokken naar de VS. Anders dan veel Europese tijdgenoten bleven zij niet uitsluitend in de grote steden wonen. Ze reisden naar het westen, openden winkels in kleine frontierplaatsen en werden handelaren, bankiers en fabrikanten.

Kansen

Veel bekende Amerikaanse bedrijven vinden hun oorsprong bij deze immigranten. De oprichters van Levi Strauss & Co., Macy’s en andere iconische ondernemingen waren Joodse immigranten die de kansen van de jonge Amerikaanse economie benutten. Tegelijkertijd ontstond een typisch Amerikaans Jodendom. Hervormde, conservatieve en orthodoxe stromingen ontwikkelden zich naast elkaar. Die religieuze diversiteit zou blijven.

Ellis Island

De grootste verandering kwam tussen 1880 en 1924. Meer dan twee miljoen Joden uit Rusland, Polen en andere delen van Oost-Europa ontvluchtten hun thuislanden wegens pogroms, armoede en discriminatie. Via Ellis Island, waar ze moesten worden gekeurd en ingeschreven als nieuwkomer in de VS. De meesten bleven in New York.

Jiddisch

De Lower East Side in New York werd een bruisende Joodse wereld op zichzelf. Straatnaamborden, winkels, theaters en kranten waren er vaak in het Jiddisch. Tegelijkertijd werkten honderdduizenden immigranten onder zware omstandigheden in de kledingindustrie. Het Jiddisch was indertijd een grote taal die door velen gesproken werd, vooral in en rondom New York.

Emancipatie

Juist daar ontstond een krachtige arbeidersbeweging. Joodse vakbondsleiders streden voor kortere werkdagen, veiligere fabrieken en betere lonen. Daarmee hielpen ze niet alleen mee met de emancipatie van hun eigen gemeenschap, maar ook aan de verbetering van arbeidsomstandigheden voor miljoenen Amerikanen, zwart en wit.

Hollywood

De kinderen en kleinkinderen van deze Joodse immigranten kregen kansen die hun ouders nooit hadden gekend. Ze studeerden aan universiteiten, werden arts, advocaat, wetenschapper of kunstenaar. In Hollywood drukten Joodse producenten hun stempel op de Amerikaanse filmindustrie. Studio’s als Warner Bros., Paramount en MGM werden mede opgebouwd door Joodse immigranten.

Wetenschap

In de wetenschap groeide Albert Einstein, die in 1933 naar de VS vluchtte, uit tot een nationaal icoon. Aan de Princeton University zette hij zijn onderzoek voort en werd hij een van de bekendste wetenschappers ter wereld. Ook Jonas Salk, uitvinder van het poliovaccin, werd een symbool van wetenschap in dienst van de samenleving. Hij weigerde zijn vaccin te patenteren, omdat hij vond dat het tot de mensheid toebehoorde.

Literatuur

Ook de westerse literatuur werd verrijkt door Joodse stemmen uit Amerika. Saul Bellow en Philip Roth beschreven de zoektocht naar identiteit in een veranderend Amerika. Hun romans behoren inmiddels tot de klassiekers van de Amerikaanse literatuur. Of neem Jonathan Safran Foer, die begin jaren 2000 doorbrak. Zijn werk verkent vaak Joodse identiteit, familie, geschiedenis en de plaats van Joden in het huidige Amerika.

Gelijke rechten

Na de Tweede Wereldoorlog speelden veel Joodse Amerikanen een rol in de burgerrechtenbeweging. Rabbijn Abraham Joshua Heschel liep in 1965 arm in arm met Martin Luther King tijdens de beroemde mars van Selma naar Montgomery. Later zei Heschel dat hij het gevoel had gehad dat ‘zijn benen baden’. Zulke betrokkenheid kwam voort uit een gedeeld besef dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is.

Samen?

De herinnering aan eeuwen van vervolging maakte veel Joodse Amerikanen gevoelig voor de strijd van andere minderheden tegen discriminatie en achterstelling. Anno 2026 worden Joden door anti-racisme-activisten in de ban gedaan, omdat zij geen kleur zouden hebben en achter Israël staan. Dat Joden nog steeds een minderheid zijn en te maken hebben met antisemitisme, wordt door deze activisten vaak achterwege gelaten.

RBG

Joodse Amerikanen vonden ook kun wegen in de rechtspraak. Louis Brandeis werd in 1916 de eerste Joodse opperrechter. Rond het millennium later groeide zijn opvolger Ruth Bader Ginsburg uit tot een internationaal symbool van gelijke rechten voor vrouwen en minderheden. Haar scherpe juridische analyses en onverzettelijke inzet maakten haar tot een van de meest invloedrijke rechters uit de moderne Amerikaanse geschiedenis.

Nobelprijzen

De lijst van Joodse Amerikanen die de cultuur hebben gevormd is indrukwekkend. Componist George Gershwin gaf de Amerikaanse muziek een nieuw geluid. Niet alleen associeren velen in Amerika en de wereld zijn muziek met de stad New York, maar ook met het land de Verenigde Staten. Leonard Bernstein werd een van de beroemdste componisten en dirigenten van de twintigste eeuw.

Kunstenaars

Joods Amerika heeft ook vele kunstenaars voortgebracht die hun stempel op de hedendaagse kunst hebben gedrukt. Mark Rothko, bijvoorbeeld, werd een van de grootste vertegenwoordigers van het abstract expressionisme. Zijn kleurvlakken op grote doeken behoren tot de beroemdste schilderijen van de twintigste eeuw. Andere bekende Joods-Amerikaanse kunstenaars zijn Max Weber, Ben Shahn en Alex Katz.

Muziek, humor

Zangers als Barbra Streisand en Billy Joel, schrijvers als Arthur Miller, komieken als Mel Brooks en Jerry Seinfeld, en muzikanten als Bob Dylan behoren tot de bekendste gezichten van de Amerikaanse cultuur. Dylan ontving in 2016 zelfs de Nobelprijs voor Literatuur. De satirische films van Mel Brooks laten zien hoe humor een krachtig antwoord kan zijn op onderdrukking en antisemitisme.

Filmsterren

Bekende Joodse acteurs die vandaag de dag furore maken zijn onder meer Natalie Portman, Scarlett Johansson, Adam Sandler en Jake Gyllenhaal. In de muziekwereld zijn het onder meer Pink en de rockband HAIM die furore maken. Hun werk laat zien dat de bijdrage van Joodse Amerikanen aan de cultuur niet alleen een historisch fenomeen is, maar ook een levend onderdeel van het Amerika van de eenentwintigste eeuw.”

Regisseurs

Steven Spielberg is een van de bekendste Amerikaanse filmregisseurs van eind 20ste en begin 21ste eeuw. Met zijn films heeft hij velen geraakt. Het doorgegeven trauma van de Sjoa en het vele verhuizen tijdens zijn jeugd hebben hem geïnspireerd. Met Schindler’s List heeft bij een groot publiek laten kennismaken met de Sjoa. Andere bekende Joodse regisseurs zijn Stanley Kubrick, de Coen Brothers en Woody Allen.

Politiek

Joodse Amerikanen hebben, ondanks hun relatief kleine aandeel in de bevolking (ongeveer 2 à 2,5 procent, 7,5 miljoen burgers), een opvallend grote invloed gehad in de Amerikaanse politiek. Dat komt niet doordat zij als één politiek blok opereren, want de gemeenschap is zeer divers, maar door hun betrokkenheid bij rechtspraak, burgerrechten, openbaar bestuur, diplomatie en maatschappelijke organisaties.

New Deal

Tijdens de regering van president Franklin D. Roosevelt speelden verschillende Joodse adviseurs een rol bij de ontwikkeling van de New Deal in de jaren dertig. Sommigen spraken spottend over ‘de Brain Trust’, maar Roosevelt trok bewust deskundigen aan die nieuwe ideeën hadden over economie, sociale zekerheid en arbeidswetgeving. Joodse economen, juristen en beleidsmakers hielpen mee aan de sociale hervormingen.

Senatoren

In de tweede helft van de twintigste eeuw speelden Joodse senatoren een belangrijke rol in het Amerikaanse politieke debat. Tot hen behoorden Jacob Javits, Carl Levin en Joe Lieberman. Die laatste was in 2000 de eerste kandidaat-vicepresident van Joodse komaf. Tot de huidige bekendste senatoren behoren Chuck Shumer en Bernie Sanders, die ook in Nederland populariteit geniet.

Buitenlands beleid

Op het gebied van diplomatie en buitenlands beleid hebben Amerikaanse Joden ook een stempel gedrukt. De Joods-Duitse vluchteling Heinz Alfred Kissinger werd Amerikaan en werd als Henry Kissinger een belangrijke minister van Buitenlandse Zaken. President Bill Clinton benoemde in 1997 Madeleine Albright tot eerste vrouw in deze functie. Zij migreerde als kind uit Tsjechië naar de VS en was van Joodse komaf.

Divers

Vandaag de dag is de Amerikaanse Joodse gemeenschap zeer divers. Er zijn orthodoxe, conservatieve, hervormde, liberale en seculiere Joden, met wortels in Europa, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, Ethiopië, Latijns-Amerika en de voormalige Sovjet-Unie. Ook is er veel contact en kruisbestuiving met Israël, een onvoorwaardelijke bondgenoot van de VS.

Uitdagingen

Echter, net als de rest van de Amerikaanse samenleving staat ook de Joodse gemeenschap voor uitdagingen. Toenemend antisemitisme, politieke polarisatie en discussies over religieuze identiteit zorgen voor grote spanningen. Tegelijkertijd blijven Joodse Amerikanen een opvallende rol spelen in wetenschap, recht, journalistiek, ondernemerschap, kunst en filantropie.

Meer dan minderheid

Wie stilstaat bij de 250ste verjaardag van de Verenigde Staten, kan inzien dat de geschiedenis van de Amerikaanse Joden meer is dan een verhaal over een minderheid. Het verhaal laat zien hoe immigranten een land kunnen veranderen zonder hun eigen identiteit te verliezen. In Nederland zouden we dat soevereiniteit in eigen kring noemen.

Mede-vormgevers

Van de drieëntwintig vluchtelingen die in 1654 voet aan wal zetten tot de Nobelprijswinnaars, opperrechters, kunstenaars en ondernemers van vandaag: de Joodse geschiedenis is uitgegroeid tot een onmisbaar hoofdstuk in het Amerikaanse verhaal. En misschien is dat wel de grootste kracht van de VS geweest: dat een volk dat eeuwenlang elders als vreemdeling werd behandeld, hier kon uitgroeien tot mede-vormgever van de natie.